Սկիզբը՝ թիվ 5-6 (2010 Մարտ Ա-Բ)

 
Ստեղծագործությունները

Տխ­րու­թյամբ սկս­ված անուրջ­նե­րը մե­կը մյու­սի ետեւ­ից ներ­կա­յաց­նում են այն հո­գե­վի­ճակ­նե­րը, որոնք առա­ջաց­րել են այդ տխ­րու­թյու­նը: Դա մե՛կ հե­ռա­ցած սերն է, մե՛կ մահ­վան շուն­չը, որ հայտն­վում է աշ­նան բազ­մա­պի­սի պատ­կեր­նե­րով, մե՛կ լք­ված սր­տի ան­ծայր կա­րո­տը… Մար­դու էու­թյու­նը տա­րրա­լուծ­ված է հա­վեր­ժու­թյան մեջ, եւ բա­նաս­տեղ­ծու­թյու­նից բա­նաս­տեղ­ծու­թյուն դա ինք­նագտ­նու­մի եւ ինք­նամ­բող­ջաց­ման հնա­րա­վո­րու­թյուն է: Այդ­պի­սին է «Սա­րի հե­տեւ­ում շո­ղե­րը մե­ռան…» բա­նաս­տեղ­ծու­թյու­նը.

Սարի հետեւում շողերը մեռան,

Անուշ դաշտերը պատեց կապույտ մեգ.

Տխուր երեկոն զարկել է վրան.

– Սիրտս կարոտով կանչում է քեզ՝ ե՛կ:

 

Խորհրդավոր է երկինքն երազուն.

Վարսաթա՜փ ուռի, դողդոջո՜ւն եղեգ.

Արծաթ խոսքերով աղբյուրն է խոսում.

– Սիրտս կարոտով կանչում է քեզ՝ ե՛կ:

 

Ծաղիկներն ահա քնքուշ փակվեցին,

Բացվեցին երկնի ծաղիկներն անհաս.

Սեւ տագնապները իմ սիրտը լցրին.

– Արդյոք ո՞ւր ես դու, իմ անուշ երազ:

 

Սիրտ իմ, այդ ո՞ւմ ես դու իզուր կանչում,

Տես՝ գիշերն անցավ, աստղերը մեռան:

Մենավոր իմ սիրտ, մոլորված թռչուն,

Կարոտիդ կանչը չի հասնի նրան:

 

Բանաստեղծության առաջին տողերն արդեն իսկ հուշում են, որ պահը իրիկնաժամ է՝ «Սարի հետեւում շողերը մեռան…», դաշտերին իջել է կապույտ մշուշ, եւ հանկարծ մի այնպիսի պատկեր, որ միայն բնաշխարհի տեսողական զգացողությամբ կարելի է ընկալել. «Տխուր երեկոն զարկել է վրան»: Ինչպե՞ս կարող է երեկոն զարկել վրան: Իսկ դրա գաղտնիքն այն է, որ մթնշաղն իջնում է դաշտերի վրա՝ հեռվից սարերն ու բլուրները նմանվում են տարածության մեջ կանգնած վրանների: Երեկոն տխուր է (կապույտ գույնը նաեւ տխրության խորհրդանշանն է), որովհետեւ մենավոր սիրտը կարոտով սպասում է մեկին եւ կանչում է՝ եկ:

Տխրության հոգեբանական ապրումները խորանում են աշնանային պատկերներով՝ «Վարսաթա՜փ ուռի, դողդոջո՜ւն եղեգ»: Աղբյուրի կարկաչը արծաթ խոսքի է նմանեցվում, որովհետեւ արծաթը ոչ միայն ցայտող ջրի գույնն է, այլ ոսկուն հակադիր սառը գույն: Այդ խոսքն ազնիվ է, որովհետեւ ազնիվ է արծաթը՝ որպես մետաղ, այս դեպքում՝ համեմատության եզր: Ու վերստին հոգու նույն կանչը, որ արդեն վերածվում է կրկներգի:

Դաշտերում փակվում են ծաղիկները, որովհետեւ մութի մեջ այլեւս չեն երեւում նրանց գույները, եւ բացվում են երկնային ծաղիկները, այսինքն՝ աստղերը: Կարոտը դառնում է անհուսություն եւ տագնապ, որովհետեւ ում կանչում էր՝ չկա: Պահի հոգեբանական անորոշությունը վերածվում է հռետորական հարցումի. «Արդյոք ո՞ւր ես դու, իմ անուշ երազ…»:

Ավարտվող օրվա մեջ այլեւս սպասելու անհուսությունից բանաստեղծը խոսք է ուղղում իրեն. «Սիրտ իմ, այդ ո՞ւմ ես դու իզուր կանչում…»: Այս ընթացքում ժամանակ է անցնում, գիշերը դառնում է առավոտ, որովհետեւ երկնքում աստղեր են մարում (մեռնում): Եվ պարզ է դառնում, որ այս հոգեվիճակի մեջ նա եղել է թե՛ երեկ, թե՛ նախորդ օրը, որը, ահա, կրկնվում է այսօր, կկրկնվի նաեւ վաղը: Բանաստեղծը վերագտնում է իրեն մենության դատապարտված («Մենավոր իմ սիրտը…») վիճակում, մոլորված թռչունի պես, որը չի գտնում իր բույնը: Եվ սա դատապարտված վիճակ է, հավիտենական սպասումի պահ է, որովհետեւ կարոտի կանչը «չի հասնի նրան»:

Բնության մեջ մարդը ապրեց իր հոգեբանական ամենաթանկ ու նվիրական պահերից մեկը. այն պետք է լիներ կարոտի կանչին հաջորդող հանդիպումը, որը, սակայն, չկայացավ:

Ձեւավորվում է Տերյանի քնարերգության հիմնական տրամադրություններից մեկը, որը անհասանելի սերն է:

Այդ սիրո առջեւ բանաստեղծի կյանքն է՝ որպես «մի լուսեղեն հեքիաթ», «հեռվում անհայտ կորած մի հեզ լույս», որը ցնորք աղջկա համար հավետ անծանոթ տաճարում «Կանթեղի պես առկայծում է քո դիմաց»:

Հաջորդում է «Fatum» բանաստեղծությունը՝ նրբագեղ ապրումների մի շղթա, որի մեջ սիրատենչ հոգիները նմանվում են երկնքում շողացող աստղերի, որոնք, ավա՜ղ, հեռու են իրարից.

 

Կախարդական մի շղթա կա երկնքում՝

Աներեւույթ, որպես ցավը խոր հոգու.

Իջնում է նա հուշիկ, որպես իրիկուն,

Օղակելով լույս աստղերը մեկ-մեկու:

 

Մեղմ գիշերի գեղագանգուր երազում՝

Այն աստղերը, որպես մոմեր սրբազան,

Առկայծում են կարոտագին երազուն՝

Հավերժաբար իրար կապված ու բաժան:

 

Ես ու դու էլ շղթայված ենք իրարու,

Կարոտավառ երազում ենք միշտ իրար,

Միշտ իրար հետ, բայց միշտ բաժան եւ հեռու,

Աստղերի պես եւ հարազատ եւ օտար…

 

Բնության եւ մարդկային հոգու կախարդիչ մի պահ է. երկնքում աստղերի աներեւույթ շղթան նմանեցվում է խոր հոգու ցավին: Խոր հոգի արտահայտությունը այստեղ շատ բան է ասում՝ «խոր» մակդիրով մերժելով պարզունակ ու թեթեւ ապրումները: Այդ աներեւույթ շղթան կախարդական է, որն իջնում «հուշիկ, որպես իրիկուն»՝ երկնքում միավորելով վառվող աստղերի լույսը: «Հուշ­իկ» բառն այս­տեղ նշա­նա­կում է անն­կատ, կա­մաց-­կա­մաց, հան­դարտ, անաղ­մուկ: Այս նր­բու­թյու­նը պայ­մա­նա­վոր­ված է նաեւ նրա­նով, որ գիշ­ե­րը մեղմ է՝ «գե­ղա­գան­գուր» երազ­նե­րի մեջ: Գե­ղա­գան­գուր՝ գե­ղե­ցիկ գան­գուր­նե­րով կա­րող է լի­նել կա­պույտ եր­կին­քը, բայց այս­տեղ երազ­ներն են գե­ղա­գան­գուր, որ կա­րող է նշա­նա­կել գե­ղե­ցիկ, ճոխ ու շքեղ: Գիշ­եր­վա նիր­հի ան­հուն երա­զի մեջ աստ­ղե­րը վառ­վում են «որ­պես մո­մեր սր­բա­զան», որոնք ե՛ւ կապ­ված են իրար, ե՛ւ բա­ժան են: Գիշ­եր­վա եւ վառ­վող սր­բա­զան մո­մե­րի պատ­կե­րը կա­րող է հիշ­եց­նել նաեւ միջ­նա­դար­յան տա­ղեր­գու­թյուն­նե­րից ծա­նոթ պատ­կեր­նե­րը, գիշ­ե­րը՝ մի մեծ տա­ճար, աստ­ղե­րը՝ այս տա­ճա­րի մեջ վառ­վող սր­բա­զան մո­մեր, եւ բա­նաս­տեղ­ծը՝ մի խո­րունկ հա­վա­տաց­յալ, որի հա­վա­տը սերն է:

Այդ կա­խար­դա­կան շղ­թա­յի մեջ են նաեւ «ես»-ն ու «դու»-ն, որոնք, սր­բա­զան մո­մե­րի պես կա­րո­տից վառ­վե­լով, երա­զում են իրար, բայց նույն այդ մոմ­-աստ­ղե­րի պես բա­ժան են եւ հե­ռու, հա­րա­զատ են եւ օտար:

«Մթն­շա­ղի անուրջ­նե­րի» բո­լոր բա­նաս­տեղ­ծու­թյուն­նե­րը եղե­րեր­գեր են (էլե­գի­ա), որոնք այս դեպ­քում ու­նեն խո­րոապես անձ­նա­կան բո­վան­դա­կու­թյուն: Եվ պա­տա­հա­կան չէ, որ շար­քի հա­ջորդ բա­նաս­տեղ­ծու­թյու­նը վերնգր­ված է «Էլե­գի­ա» եւ սկս­վում է «Մեռ­նում է օրը…» կի­սա­տո­ղով, որի ան­մի­ջա­կան շա­րու­նա­կու­թյու­նը հե­տեւ­յալ պատ­կերն է՝ «Իջավ թա­փան­ցիկ / Մու­թի ման­ված­քը դաշ­տե­րի վրա»: Առանձ­նաց­նենք «Մու­թի ման­վածք» ար­տա­հայ­տու­թյու­նը եւ հա­մե­մա­տենք «Fatum» բա­նաս­տեղ­ծու­թյան «Մեղմ գիշ­եր­նե­րի գե­ղա­գան­գուր երա­զում» պատ­կե­րի հետ: Արդ­յոք «Մու­թի ման­ված­քը» եւ գե­ղա­գան­գու­րը պատ­կե­րի տրա­մա­բա­նու­թյամբ իրար չե՞ն լրաց­նում: Այս­տեղ բա­նաս­տեղծն ասես հա­մա­կերպ­ված լի­նի իր վի­ճա­կի հետ, որ գիշ­եր­վա լռու­թյան մեջ, երբ չկան ոչ մի շար­ժում եւ ոչ մի հնչ­յուն, երբ եղեգ­ն ան­գամ կանգ­նած է «ան­դող­դոջ», ասում է ինքն իրեն. «Ես կանգ­նած եմ լուռ, ան­չար է հո­գիս, / Թա­խիծս խա­ղաղ անուր­ջի նման…»: Անուր­ջի նման խա­ղաղ թա­խիծ՝ սա ոչ մի­այն հպան­ցիկ տրա­մադ­րու­թյուն է, այլեւ կա­յուն հո­գե­վի­ճակ, որով ապ­րում է բա­նաս­տեղ­ծու­թյան քնա­րա­կան հե­րո­սը:

Այս հո­գե­վի­ճա­կի կա­յուն խորհր­դան­շան­նե­րից է աշ­նան պատ­կե­րը, որը առ­կա է թե՛ այս եւ թե՛ այլ շար­քե­րի բազ­մա­թիվ բա­նաս­տեղ­ծու­թյուն­նե­րի մեջ՝ «Աշ­նան երգ», «Աշ­նան մե­ղե­դի», «Աշ­նան տրտ­մու­թյուն», «Աշ­ուն», «Աշ­նան գիշ­եր», «Աշ­նան առա­վո­տու երգ», «Աշ­նան», «Ան­դար­ձու­թյուն» («Շր­ջում եմ…»), «Շշուկ եւ շրշ­յուն», «Ցուրտ հոկ­տեմ­բերն է ծե­ծում իմ դու­ռը…», «Ոս­կե­հան­դերձ եր­կար եւ մի­գաս­քող…», «Աշ­ուն է. օրե­րը ցր­տում են…», «Հոկ­տեմ­բե­րին», «Նս­տել այս­տեղ, ան­վերջ նա­յել ու նա­յել…», «Երգն այս ան­զոր եւ ան­զարդ…», «Աշ­ուն» («Պու­րակն է ժպ­տում ոս­կե զար­դե­րով»): Աշ­նա­նա­յին բնա­պատ­կե­րով է սկս­վում «Պե­տեր­բուրգ» բանաս­տեղ­ծու­թյու­նը. «Մա­ռա­խու­ղը ծանր ու մռայլ բո­լո­րած, / Ցուրտ կրակ­ներ՝ ահա­բեկ ու դող­դո­ջուն…»: Աշ­ու­նը Տեր­յա­նի հա­մար ամե­նուր է…

«Աշ­նան երգ»: Սա աշ­նա­նա­յին տրա­մադ­րու­թյուն­նե­րով գրված բա­նաս­տեղ­ծու­թյուն­նե­րից մեկն է: Ինչ­պես մթն­շա­ղն օր­վա վեր­ջին է, իրիկ­նա­մու­տը՝ գիշ­ե­րից առաջ, այդ­պես եւ աշ­ու­նը բնու­թյան վեր­ջին պա­հն է՝ ձմեռ­նա­մու­տից առաջ, եւ դրա­նով իսկ շատ հո­գե­հա­րա­զատ է նրան՝ իր թափ­վող տե­րեւ­նե­րով, դա­լուկ գույ­նե­րով, մշուշոտ եղա­նա­կով, մի­ա­լար անձ­րեւ օրե­րով…

 

Ցր­տա­հա՜ր, հող­մա­վա՜ր,

Դո­ղա­ց­ին մեղ­մա­բար

Տե­րեւ­նե­րը դե­ղին,

Պա­տե­ցին իմ ու­ղին…

 

Ճա­ճանչ­նե­րըս թոշ­նան…

Կա­կաչ­նե­րըս աշ­նան –

Իմ խո­հե­րը մո­լար՝

Ցր­տա­հա՜ր, հող­մա­հա՜ր…

 

Կրակ­նե­րըս ան­ցան,

Ցուրտ ու մեգ է մի­այն…

Անուրջ­ներս երկ­նա­ծին

Գնա­ցի՜ն, գնա­ցի՜ն…

 

Տեր­յա­նն ստեղ­ծել է ե՛ւ հո­գե­բա­նա­կան վի­ճակ, ե՛ւ աշ­նա­նա­յին գե­ղան­կար, ե՛ւ մեղմ երաժշ­տու­թյան ներ­դաշ­նա­կու­թյուն: Այս­տեղ ամեն ինչ շատ մի­ա­ձույլ է. ե՛ւ բնան­կա­րը, ե՛ւ հո­գեն­կա­րը՝ թափ­վող դե­ղին տե­րեւ­ներ, մա­րող ճա­ռա­գայթ­ներ («ճա­ճանչ» նշա­նա­կում է ճա­ռա­գայթ, շող, ցոլք, փայլ), հան­գած կրակ­ներ, ցուրտ ու մշուշ եւ քնա­րա­կան հե­րո­սի հու­սա­բեկ կեր­պա­րը, որի խո­հե­րը եւս ցր­տա­հար ու հող­մա­հար են՝ աշ­նան տե­րեւ­նե­րի նման, որի անուրջ­նե­րը եւս գար­նան ցո­լուն շո­ղե­րի նման մա­րել են ար­դեն:

Եր­կան­դամ անա­պեստ­ները հիշ­եց­նում են թափ­վող տե­րեւ­նե­րի կշ­ռույ­թը: Դրան նպաս­տում է նաեւ կից հան­գա­վո­րու­մը:

Ան­ցած գնա­ցա­ծը դառ­նում է երա­զե­լի ժա­մա­նակ եւ վե­րած­վում հուշ­ի ու հիշ­ո­ղու­թյան: Անց­յա­լի ցա­վը, աղջ­կա մեր­ժումն ան­գամ նրա հա­մար օրհն­յալ է, ինչն էլ դր­դում է ստեղ­ծե­լու «քաղցր ցավ» ար­տա­հայ­տու­թյու­նը՝ որ­պես կյան­քում հան­դի­պած մեկ ակն­թար­թի եր­ջան­կու­թյուն:

Աշ­նա­նային թախ­ծոտ երաժշ­տու­թյու­նը շար­ու­նակ­վում է եւ «Աշ­նան մե­ղե­դի» բա­նաս­տեղ­ծու­թյան մեջ դառ­նում սա­ռը աշ­նան «պաղ, մի­ա­պա­ղաղ» ստ­վեր­նե­րի շարք, հո­գին պա­րու­րող «անու­րախ ան­հանգս­տու­թյուն», ին­չը վերս­տին ցա­վեց­նում է նրա հի­վանդ հո­գին, եւ բա­նաս­տեղծն ասում է. «Իմ հո­գու հա­մար չկա ար­շա­լույս – / Անձ­րե՜ւ է, աշ­ուն…»: Մեկ ու­րիշ ան­գամ՝ «Իմ հո­գու մեջ է՛լ / Աշ­ուն է իջել անա­մոք լա­ցով, / Իմ հո­գու մեջ է՛լ…»:

Այս տխուր հո­գե­բա­նա­կան ապ­րում­նե­րի մեջ բա­նաս­տեղ­ծը խո­սում է իր մահ­վան մա­սին, ու­զում է ձուլ­վել անէ­ա­նալ մա­րող բնու­թյան մեջ. «Ինձ թա­ղեք, երբ տխուր մթն­շաղն է իջ­նում…»: Այ­նու­հե­տեւ.

 

Իմ շիր­մին դալ­կա­ցող ծա­ղիկ­ներ ցա­նե­ցեք,

Որ խա­ղաղ ու հան­դարտ մա­հա­նան.

Ինձ ան­լաց թա­ղե­ցեք, ինձ ան­խոս թա­ղե­ցեք.

Լռու­թյո՜ւն, լռու­թյո՜ւն, լռու­թյո՜ւն ան­սահ­ման…

 

Մահ­վան տե­սիլ­քն անէ­ա­նում է, եւ բա­նաս­տեղ­ծը վերս­տին բա­ցում է իր հո­գին՝ ասե­լու, թե ին­չո՞ւ է մահ­վան սպա­սում: Մար­դիկ շատ են, բայց պաղ, այ­սինքն՝ օտար եւ ան­հա­ղորդ, որոնց մեջ` «Որ­պես տր­տում / Անա­պա­տում», նա մի­այն երա­զում է «Մե­նա­կու­թյո՜ւն, / Մե­նա­կու­թյո՜ւն…», քա­նի որ նրա ու­րա­խու­թյու­նը մե­ռել է, բախ­տը՝ ան­վե­րա­դարձ լքել… Նրա ճա­նա­պար­հին «Մե­նա­կու­թյունն է քա­րի պես լռում…»:

Խա­ղաղ իրիկ­նա­ժա­մի երա­զան­քի մեջ բա­նաս­տեղ­ծը մեր­ժում է ցե­րեկ­վա դա­ժան աղ­մու­կը, քա­նի որ հո­գին ծա­րա­վի է նուրբ շշուկ­նե­րի: Այդ պա­հե­րին են ծն­վում այն­պի­սի քնա­րա­կան պատ­կեր­ներ, որ­պի­սիք են. «Նա ու­ներ խո­րունկ երկ­նա­գույն աչ­քեր, / Քն­քուշ ու տր­տում, որ­պես իրի­կուն…» («Ցնորք»), «Մու­թը հյու­սում է տրտ­մու­թյան ժան­յակ…» («Թո­վիչ քնք­շու­թյամբ»), «Մի քն­քուշ լույս կա իմ հո­գու հա­մար / Ամեն ինչ ու­նի չըմբռ­նող մի կյանք…» («Հուշ­ե­րի երկն­քում»):

Շարունակելի

Դավիթ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ

Բանասիրական գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s