Սկիզբը՝ թիվ 5-7 (2010 Մարտ Ա — Ապր. Ա)

Տեր­յա­նի սի­րեր­գու­թյու­նը թեեւ մերժ­ված հո­գու երգ է, բայց դրա­նից նա չի չա­րա­նում, ընդ­հա­կա­ռա­կը, ասում է, որ նա աղոթ­քի պես է ապ­րում իր հո­գում: Ամեն ինչ սի­րո նուրբ խա­ղի մեջ է: «Ան­ջատ­ման եր­գը» սկս­վում է այս­պի­սի տո­ղե­րով.

  Դու ան­հոգ նա­յե­ցիր իմ վրա

Ու ան­ցար քո խա­ղով կա­նա­ցի.

Ես քեզ­նից դառ­նա­ցած հե­ռա­ցա,

Ես քեզ­նից հե­ռա­ցա ու լա­ցի:

Իսկ «Հրաշք-աղ­ջի­կը» այդ ան­ջատ­ման ցա­վի հու­սա­հա­տու­թյու­նից վի­հի եզեր­քին հասած քնա­րա­կան հե­րո­սի երկր­պա­գու­թյան ու մե­ծա­րան­քի խոսքն է` ուղղ­ված աղջ­կան, որը ներ­կա­յա­նում է այն­պի­սի գե­ղեց­կու­թյամբ, որ­պի­սին դե­ռեւս չէր տե­սել հայ գրա­կա­նու­թյու­նը.

Հրաշք­-աղ­ջիկ, գիշ­եր­նե­րի թա­գու­հի,

Ճա­ռա­գայ­թող քո աչ­քե­րով դու եկար,

Ոս­կե բո­ցով լց­րիր հո­գին իմ տկար,

Հրաշք­-աղ­ջիկ, ցնորք­նե­րի դի­ցու­հի:

Կա­խարդ լուս­նի հրա­պու­րող շո­ղի պես

Դու ժպ­տա­ցիր գուր­գու­րան­քով սե­թեւ­եթ,

Ազատ սիրտս շղ­թա­յե­ցիր առ­հա­վետ,

Հրա՜շք­-աղ­ջիկ, դո՜ւ միշտ հաղ­թող եւ միշտ հեզ:

Դու մի ցա­վոտ հի­ա­ցու­մի երգ գի­տես,

Քո ժպի­տում կա խոր­հուր­դի մի փայ­լանք,

Քո աչ­քե­րում կա մի անանց զմայ­լանք,

Դու չը­մեռ­նող մի վա­յել­քի խոսք գի­տես…

Հրաշք­-աղ­ջիկ, ան­հայտ երկ­րի մա­նուշ­ակ,

Գիշ­ե­րա­յին արե­գա­կի ճա­ռա­գայթ,–

Դու իջ­նում ես՝ կա­րող, որ­պես մա­հու խայթ,

Քն­քուշ, որ­պես ան­դարձ բախ­տի հիշ­ա­տակ…

Այս գե­ղեց­կու­հուն նա դի­մում է ե՛ւ հրաշք աղ­ջիկ, ե՛ւ ցնորք աղ­ջիկ, ե՛ւ չք­նաղ աղ­ջիկ, ե՛ւ հա­ման­ման շատ այլ ար­տա­հայ­տու­թյուն­նե­րով: «Լույ­սը սեւ է առանց քեզ»,- ասում է նրան: Բա­նաս­տեղ­ծն այդ տե­սիլ­քը սր­բաց­նում է՝ անընդ­հատ աղոթք ուղ­ղե­լով նրան. «Ես վեր­ջին ան­գամ քեզ եմ աղո­թում»:

 

Այս հրաշ­քի առ­ջեւ բա­նաս­տեղ­ծը պատ­րաստ է ինք­նա­զո­հա­բեր­մամբ իր սե­րը խեղ­դել, մի­այն թե տխ­րու­թյուն չպատ­ճա­ռի նրան. «Փակ են քո սր­տի հե­ռու­ներն իմ դեմ, / Հա­վետ քեզ կապ­ված՝ քեզ օտար եմ ես…»: Մի­այ­նու­թյան սեւ անա­պա­տում աղջ­կա պայ­ծառ պատ­կե­րը երազ է եղել, եղել է «Անո՛ւրջ, որ գու­ցե բնավ…» չի էլ եղել: Նրան դի­մում է «Իմ քույր, իմ դա­հիճ, իմ սուրբ սի­րե­կան» ար­տա­հայ­տու­թյուն­նե­րով: Նա կանգ­նած է «որ­պես ան­հաղթ հրա­պույր», նրա հա­յաց­քը մո­գա­կան է, որ «Բոր­բո­քում է քաղցր դող» Նրա շար­ժում­նե­րի «ան­խոս զրույ­ցում» «կա խորհր­դա­վոր մի հրա­պու­րանք», այդ «շար­ժում­նե­րը աղոթք են շար­ժում» եւ ան­գամ ու­նեն «ինչ-որ օձա­յին ինք­նա­հի­ա­ցում»:

Ցնորք աղ­ջի­կը ե՛ւ մո­տիկ է թվում, ե՛ւ հե­ռու, ե՛ւ հայտ­նի է, ե՛ւ ան­հայտ: Մի տեղ ասում է. «Բայց ան­հայտ ես դու, դու չու­նես անուն», մեկ այլ տեղ՝ «Խա­ղաղ գիշ­ե­րով դու կը­գաս ինձ մոտ, / Քն­քուշ ձեռ­քե­րըդ ես կը­համ­բու­րեմ…»: Այս մոտ ու հե­ռու լի­նե­լու մեջ է ամ­բողջ որո­նու­մը: Մե՛կ նա ասում է. «Հե­ռա­ցի՛ր, մո­ռա­ցի՛ր ինձ հա­վետ», մե՛կ իրեն պատ­կե­րաց­նում մե­ռած. «Թո­ղեք, որ լի­նեմ հե­ռա­վոր, մե­նակ.– / Չըզ­գամ, որ կա սե՛ր եւ ցնո՛րք եւ լա՛ց…», մե՛կ սե­րը շղար­շում «Չար­տա­սան­ված տխուր խոս­քե­րի» մեջ, մեկ հուշ­ի մեջ ոս­կե­զօծում նրա կեր­պա­րը, մեկ կա­րո­տով ու բաղ­ձան­քով սպա­սում նրան. «Ես նստում եմ ճամ­փի վրա ամեն օր / Եվ աղո­թում եւ թախ­ծում եմ քեզ հա­մար»: Այդ պա­հե­րից մեկն էլ այս է.

 

Մի օր առ­հա­վետ կյան­քըս կա­նի­ծեմ

Ու գու­նատ հույ­սի քայ­լե­րով տար­տամ

Կըգտ­նեմ ու­ղին հե­ռա­վոր քո տան

Եվ թույլ ձեռ­քե­րով դու­ռըդ կը­ծե­ծեմ:


Այս որո­նում­նե­րի մեջ նրան մշ­տա­պես հա­րա­զատ, սր­տա­կից ու մտե­րիմ են մնում իրիկ­նա­ժա­մի հո­գե­հա­րա­զատ պա­հե­րը: Ստեղծ­վում է «Մթն­շաղ» բա­նաս­տեղ­ծու­թյու­նը, որն ասես սի­րո խոս­տո­վա­նու­թյուն լի­նի, բայց ոչ թե ցնորք աղջ­կան, այլ հո­գե­պա­րար այն պա­հին, որի մեջ բա­նաս­տեղծն ասես յու­րո­վի վե­րագ­տնում է իրեն.

Ես սի­րում եմ մթն­շա­ղը նր­բա­կերտ,

Երբ ամեն ինչ երա­զում է հո­գու հետ,

Երբ ամեն ինչ, խորհր­դա­վոր ու խո­հուն,

Ցը­նո­րում է կա­պույտ մու­թի աշ­խար­հում…

Չը­կա ոչ մի սահ­ման դնող պայ­ծառ շող,

Աղ­մու­կի բեռ, մարդ­կա­յին դեմք սիրտ մաշ­ող,–

Հի­վանդ սիր­տըդ չի տրտն­ջում, չի ցա­վում,

Որ­պես երազ մո­ռա­ցու­մի ան­ձա­վում.

Եվ թվում է, որ ան­զոր է ամեն ինչ –

Որ ողջ կյա՛նքդ է մի ան­սահ­ման քաղցր նինջ…

 

Մթն­շա­ղը ոգեւ­ո­րում է բա­նաս­տեղ­ծին, որով­հե­տեւ անուրջ­նե­րի պահն է, ամեն ինչ խորհր­դա­վոր ու խո­հու­ն ան­ցում­նե­րով նրան պա­րու­րում է ցնորք­նե­րի մեջ: Կա­պույ­տը երա­զան­քի գույնն է: Անր­ջա­կան այդ պա­հը գտն­ված է, որով­հե­տեւ մա­րել են օր­վա աղ­մուկ­նե­րը, հե­ռու են սառն ու օտար մարդ­կա­յին դեմ­քե­րը, եւ հի­վանդ սիր­տը, որ մշ­տա­պես սո­վոր է ցավ ու տան­ջան­քի, հի­մա չի տրտն­ջում: Այդ պա­հին ամեն ինչ նրան թվում է անեզր, ան­սահ­ման, իսկ դա­ռը հե­ծե­ծանք­նե­րով լեցուն կյանքը՝ «քաղցր նինջ»:

Տեր­յա­նը ներ­կա­յաց­նում է երա­նու­թյան իր զգա­ցո­ղու­թյու­նը, մթն­շա­ղը բնո­րոշ­ում է «նր­բա­կերտ» մակ­դի­րով, եւ կյան­քը, որն ասես երազ լի­նի «մո­ռա­ցու­մի ան­ձա­վում», այս­տեղ ներ­կա­յաց­նում որ­պես իրա­կան եր­ջան­կու­թյուն.

 

Տխուր կըժպ­տաս դու հոգ­նա­ծո­րեն

Ու հոգ­նա­ծո­րեն դու­ռը կբա­նաս.–

 Սր­տիս մութ ցա­վը ան­խոս կի­մա­նաս,

Եվ ար­ցունք­նե­րըդ հան­դարտ կը­ծո­րեն:

Եվ գթու­թյու­նը քո քրո­ջա­կան

Սիր­տըս կըլց­նե խն­դու­թյան լույ­սով,

Քո սուրբ ծնկ­նե­րը կըգր­կեմ հու­սով

Եվ կը­հե­կե­կամ եւ կը­հե­կե­կամ…


Այս տա­ռա­պան­քի ապ­րում­նե­րից նա ցան­կա­նում է փր­կու­թյուն գտ­նել մո­ռա­ցու­մի մեջ: Սա եւս պահ է, որով­հե­տեւ հրաշք աղջ­կան մո­ռա­նալ չի լի­նի, բայց բա­նաս­տեղ­ծի հո­գու ճա­նա­պարհն անց­նում է նաեւ մո­ռա­ցու­մի մի­ջով: Չմո­ռա­նանք, որ մո­ռա­ցու­մի գետ կար հին հու­նա­կան առաս­պե­լա­բա­նու­թյան մեջ, այն հո­սում էր դժոխ­քով, եւ նրա անունն էր Լե­թա: Տեր­յա­նն ահա այդ մո­ռա­ցու­մի մեջ է փոր­ձում գո­նե ժա­մա­նա­կա­վոր ան­դորր գտ­նել.

 

Մո­ռա­նա՜լ, մո­ռա­նա՜լ ամեն ինչ,

Ամե­նին մո­ռա­նալ.

Չը­սի­րել, չը­խոր­հել, չափ­սո­սալ –

Հե­ռա­նալ…

 

Տեր­յա­նի բա­ռա­պաշ­ա­րի մեջ շատ են «նուրբ», «մեղմ», «քն­քուշ», «անուշ», «խա­ղաղ», «նա­զանք» բնո­րոշ­ում­նե­րը, որով­հե­տեւ նա կո­պիտ իրա­կա­նու­թյա­նը հա­յացք է ուղ­ղում իր հո­գին պա­րու­րած այդ­պի­սի զգա­ցո­ղու­թյուն­նե­րի եւ այդ նույն թա­փան­ցիկ ուր­վագ­ծե­րով «նր­բա­կերտ» մթն­շա­ղը շա­րու­նակ­վում է «Երե­կո», «Սեն­տի­մեն­տալ երգ», «Հուշ­ե­րի երկ­րում» բա­նաս­տեղ­ծու­թյուն­նե­րի մեջ:

Երա­զան­քե­րի ու անուրջ­նե­րի պա­հը մշ­տա­պես հա­կադր­վում է գորշ ու դա­ժան իրա­կա­նու­թյա­նը, որը հուշ­ի, հե­քի­ա­թի ար­ձա­գանք­նե­րը ցն­դե­լուց հե­տո դառ­նում է սոսկ «Կյա՛նք, տխուր հո­վիտ հա­վիտ­յան լա­լու…»: Իջ­նում է սեւ գիշ­ե­րը, «ցուրտ աչ­քե­րով» ծովն է նա­յում նրան, եւ «Իր թելն է մա­նում ան­խու­սա­փե­լին»: Բա­նաս­տեղ­ծը հայտն­վում է խա­վար ան­դունդ­նե­րում եւ, որ­պես ցնորք, դարձյալ անե­րեւ­ույթ աղջ­կան է կան­չում: Այս աշ­խար­հում քնք­շու­թյու­նը հի­վանդ է, հույ­սը՝ գու­նատ: Բա­նաս­տեղ­ծի կեր­պա­րը, որ ձուլ­վում է քնա­րա­կան հե­րո­սին, մշ­տա­պես երեւ­ում է տա­ռա­պան­քի կնի­քը վրան. «Ես մո­լոր­ված մի նա­վակ, ես ան­հաս­տատ մի հո­սանք», «Օտար եր­կիր, օտար հող, թա­խի­ծով լի երազ­ներ», «Մի ան­մեռ ցավ կա երկ­րում այդ տխուր, / Մի ցուրտ հո­գե­մաշ հու­սա­հա­տու­թյուն…»:

Աշ­նան տխուր ապ­րում­նե­րի մեջ գար­նան սպ­սումն էր:

Գար­նան զգա­ցո­ղու­թյուն Տեր­յանն ու­ներ ան­գամ աշ­նա­նա­յին տխուր պատ­կեր­նե­րի շար­քում: «Սեն­տի­մեն­տալ երգ» բա­նաս­տեղ­ծու­թյան մեջ մտա­բե­րում է ան­տառ եւ առու ու բա­ցա­կան­չում.

 

Արդ­յոք հիշ­ո՞ւմ ես եր­կի­րը պայ­ծառ

Ժպ­տում էր սի­րով հա­վի­տե­նա­կան.

Գա­րունն էր եր­գում ձայ­նով դյու­թա­կան,

Արդ­յոք հիշ­ո՞ւմ ես. առու էր, ան­տառ…

 

Ահա հո­գեւ­որ վե­րած­նուն­դի այդ ան­դի­մադ­րե­լի պա­հան­ջով Տեր­յա­նը գրում է «Գա­րուն» բա­նաս­տեղ­ծու­թյու­նը եւ կեն­սա­նո­րոգ տա­րեր­քով ապ­րեց­նում իր հի­վանդ հո­գին: Գա­րու­նը կյան­քի հա­րու­թյան ժա­մա­նակն է, որ առա­տո­րեն պատ­կեր­վել է հայ միջ­նա­դար­յան տա­րեգ­րու­թյան մեջ: Ահա Տեր­յա­նը եւս աշ­նան մեռ­նող գույ­նե­րից անց­նում է գար­նան հո­գե­պա­րար զար­թոն­քին.

Գա­րու­նը այն­քա՛ն ծա­ղիկ է վա­ռել,

Գա­րու­նը այն­պե՛ս պայ­ծառ է կր­կին.

– Ու­զում եմ մե­կին քնք­շո­րեն սի­րել,

Ու­զում եմ անուշ փայ­փա­յել մե­կին:


Այն­պե՛ս գգ­վող է երե­կոն անափ,

Ծա­ղիկ­ներն այն­պե՛ս նա­զով են փակ­վում.

– Շուր­ջըս վառ­ված է մի անուշ տագ­նապ,

Մի նոր հու­զում է սիր­տըս մրր­կում…

Ան­տես զան­գե­րի կար­կաչն եմ լսում,

Իմ բաց­ված սր­տում հն­չում է մի երգ.

– Կար­ծես թե մե­կը ինձ է երա­զում,

Կար­ծես կան­չում է ինձ մի քն­քուշ ձեռք…

Սե­րը եւ գա­րու­նը միշտ ել ան­բա­ժան են եղել իրա­րից: Գար­նան գույնզգույն ծա­ղիկ­նե­րի ու պայ­ծառ լույ­սե­րի մեջ արթ­նա­նում է սի­րո պա­հան­ջը, որ Տեր­յա­նը ձեւ­ա­կեր­պում է «անուշ տագ­նապ» ար­տա­հայ­տու­թյամբ: Ասես կե­նա­րար օդի մեջ կյան­քի հոտն է առ­նում եւ զգում, որ մեկն էլ իրեն է սպա­սում:

Բա­նաս­տեղ­ծու­թյունն ու­նի հե­տաքրք­րա­կան կա­ռուց­վածք: Քա­ռա­տո­ղե­րի առա­ջին եր­կու տո­ղե­րում, նախ, նկա­րագր­ում է գա­րու­նը, գա­ր­նան իրիկ­նա­ժա­մը, դե­պի կյանք կան­չող զան­գե­րի ղո­ղան­ջը եւ իր հո­գում հն­չող եր­գը, այ­նու­հե­տեւ հա­ջոր­դող եր­կու տո­ղե­րում շշուն­ջի պես մեղմ հն­չեց­նում է իրեն պա­րու­րած թանկ ապ­րում­նե­րը՝ քնք­շո­րեն սի­րե­լու փա­փա­գը, գար­նան զար­թոն­քով պայ­մա­նա­վոր­ված հու­զում­նե­րը եւ այն երա­զան­քը, թե կար­ծես ինչ­-որ մե­կն իրեն է երա­զում ու կան­չում: Սա ար­դեն այն է, ին­չի ին­քը ձգ­տել է մթն­շա­ղի անուրջ­նե­րի ժա­մա­նակ: Սպա­սել էր, երա­զել, աղո­թել, բայց ցան­կա­լի հան­դի­պու­մը չի կա­յա­ցել: Հի­մա ար­դեն գա­րու­նը նրա առ­ջեւ բա­ցել է կյան­քի դռ­նե­րը: Եվ այդ պոռթ­կուն զգա­ցո­ղու­թյամբ նա պատ­րաստ է ասելու.

 

Ապ­րե­լուց քաղցր է մեռ­նել քեզ հա­մար,

Զգալ, որ դու կաս եւ լի­նել հե­ռու,

Երկր­պա­գել քեզ առանց սի­րվե­լու,

Երա­զել միշտ քեզ – լի­նել քեզ օտար…

Շարունակելի

 

 
Դավիթ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ

Բանասիրական գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր

 

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s