(Տոնը, խաղողօրհնեք եւ Շողակաթ Ս. Աստվածածին)


Հայոց եկեղեցին Տիրամոր երկրային կյանքի ավարտը խորհրդանշող ննջումը, եւ ապա իր Միածին Որդու ձեռամբ հրաշալիորեն երկինք փոխադրվելը տոնում է վերափոխման՝ վեր՝ երկինք փոխադրման տոնով, որը հայոց եկեղեցական տոնացույցում անվանվում է «Վերափոխումն Ս. Աստուածածնի»: Այս տոնը անվանվում է նաեւ Ննջումն, խորհրդանշելով, որ Տիրամայրը ոչ թե մահացավ, այլ ննջեց եւ այս նինջի ընթացքում Հիսուսի ձեռքով եւ հրեշտակային օրհներգությամբ վերափոխվեց երկինք: Ինչպես Վերափոխման շարականում է ասվում.

Լոյսն անքնին ծածկեալ ի ծոց Հօր,

Որ ծագեցավ ի քէն մայր եւ կոյս,

Այսօր իջեալ անմարմնական դասուք հրեղինացն

Փոխադրեաց զքեզ լուսափայլ ամպովք ի լոյսն անստուեր:

 

Այսպիսով, ինչպես շարականում է ասվում, հայրական ծոցում ծածկված անքննելի լույսը՝ մարդացյալ Բանը ծագելով իր կույս մորից, Տիրամոր ննջմանը երկիր իջնելով անմարմինների հրեղեն դասերով ամենասրբուհի Կույսին լուսափայլ ամպով փոխադրեց դեպ երկնային անստվեր լույսը:

Քրիստոնեական մյուս եկեղեցիները Տիրամոր Վերափոխման տոնը կատարում են օգոստոսի տասնհինգին, իսկ Հայոց եկեղեցին օգոստոսի 15-ին մոտակա կիրակին, որն ընկնում է օգոստոսի 12-18-ի միջեւ: Քանի որ բոլոր տաղավար, տերունական, ինչպես նաեւ Խաչին եւ Եկեղեցուն նվիրված տոները կատարվում են կիրակի օրը, ըստ այդմ եւ այս տոնն է կիրակի օրը նշվում: Վերափոխման՝ կիրակի տոնվելու մասին Գրիգոր Տաթեւացին գրում է, որ կիրակին Ս. Հարության նշանակն է, եւ մենք այդ օրն ենք նշում, որպեսզի Հարության օրը բարեխոսություն գտնենք Տիրամոր միջոցով:

Վերափոխման տոնը ժողովրդական ամենասիրված, տարածված ու նվիրական տոներից է: Տաթեւացին Վերափոխման մասին գրում է, թե ինչպես արեգակն է ավելի պայծառ մյուս լուսատուներից, այնպես էլ Տիրամոր հիշատակն առավել է մնացյալ սրբերից:

Յուրաքանչյուր սուրբ թեեւ իրեն դիմողների համար բարեխոս է առ Աստված, սակայն քրիստոնեական եկեղեցու գլխավոր երեք բարեխոսներն են՝ Տիրամայրը, Հովհաննես Մկրտիչը եւ սուրբ Ստեփաննոս Նախավկան, իսկ մեր Եկեղեցին, ավելացնելով եւ Գրիգոր Լուսավորչին, ընդունում է չորս գլխավոր բարեխոսների, որոնցից առաջինը Տիրամայրն է: Եվ Տիրամորն ուղղված մաղթանքներում եւ աղոթքներում գերիշխում է հենց այս գաղափարը:

Ընդհանրական Եկեղեցու հայրերի հետեւողությամբ՝ Գրիգոր Տաթեւացին Տիրամորը համեմատում է ծիածանի հետ՝ ասելով, թե ինչպես ծիածանը չի կամարվում, կամար կապում երաշտ օրերին, երբ երկնքից անձրեւ չի տեղում, այնպես էլ երբ մարդիկ չորանում, երաշտանում են բարի գործերից, այն ժամանակ չեն հիշում Տիրամորը, իսկ երբ նեղությունն է պատում իրենց, արտասուքով են ցողում իրենց աչքերը, եւ սբ Կույսը ծիածանի նման երեւում է նրանց իրենց աղոթքների առջեւ: Տիրամոր տոնին ընծայված բացառիկ հարգությունն է խորհրդանշում եւ այն, որ Վերափոխման տոնին նախորդում է Աստվածածնի շաբաթապահքը, իսկ տոնի հաջորդ օրը տաղավար մյուս տոների նման մեռելոց է, եւ Վերափոխման հիշատակությունը կատարվում է տոնին հաջորդող ութօրեքով, որով Վերափոխման տոնի հետ միասին Տիրամոր ննջման հիշատակին է նվիրված իննօրյա մի շրջան:

Այս ինը օրերը խորհրդանշում են հրեշտակների իննօրյա փառաբանությունը, քանի որ Աստվածածնի՝ երկինք վերափոխվելու եկեղեցական պատմությունում ասվում է, որ երկրից երկինք ճանապարհին հրեշտակների ինը դասերից յուրաքանչյուրը մեկ օր փառաբանում էր երկինք փոխադրվող ամենասրբուհի Կույսին: Եվ Քրիստոսի հարս Ս. Եկեղեցին նման ձեւով իննօրյա շրջանով միանում է հրեշտակային այս օրհներգությանը:

Վերափոխման տոնին սբ Պատարագից հետո կատարվում է խաղողի օրհնությունը, որից հետո նոր թույլատրելի է դառնում այդ օրվա նոր խաղողի ճաշակումը: Տարվա բերքի օրհնությունը մեր Եկեղեցին խորհրդանշական ձեւով խաղողի միջոցով է կատարում, քանի որ Հիսուսն իրեն որթատունկի հետ է համեմատում. «Ես եմ ճշմարիտ որթատունկը« (Հովհ. ԺԵ 1): Նաեւ Վերջին ընթրիքի ժամանակ խաղողից պատրաստված գինին տվեց աշակերտներին՝ ասելով. «Խմեցե՛ք դրանից բոլորդ, որովհետեւ այդ է նոր ուխտի Իմ արյունը, որ թափվում է շատերի համար իրենց մեղքերի թողության համար» (Մտթ. ԻԶ 28):

Խաղողը նաեւ Հարության լավագույն խորհրդանիշն է ընկալվել երկրագործական մշակույթում, քանի որ խաղողի վազը ձմռանը անկենդանության աստիճան չորանում եւ փայտանում է, իսկ  գարնանը սկսված զարթոնքով կանաչում եւ դալարում: Ահա այս պատճառով վերափոխման տոնին խաղողն է օրհնվում, որով հավաքաբար օրհնվում է ողջ բերքը Հայոց աշխարհի:

Խաղողօրհնեքի ժամանակ կատարվում է «Փառք Սուրբ Խաչի» շարականը, ապա ընթերցվում է Ներսես Շնորհալու՝ խաղողի օրհնության ծավալուն աղոթքը, որում հայցվում է, որ Տերն օրհնի խաղողի բերքը եւ բազմաբեղուն պտղաբերություն շնորհի խաղողի որթատունկերին եւ կարկուտից, սառնամանիքից, խորշակահար հողմերից, վնասակար ճիճուներից եւ նման պատահարներից անփորձանք պահվեն այգեստանները, իսկ օրհնված խաղողը ճաշակող հավատացյալները արժանի դառնան երկնքի արքայությանը: Շնորհալի հայրապետի աղոթքներից հետո երեք անգամ օրհնվում են ողկույզները՝ «Օրհնեսցի եւ պահպանեսցի» մաղթանքով եւ ապա բաժանվում եկեղեցում հավաքվածներին: Ինչպես նշում է Արտակ արք. Մանուկյանը, տարվա առաջին բերքը Աստծուն կամ տաճարին նվիրելու սովորությունը աշխարհի տարբեր ժողովուրդների մոտ, այդ թվում եւ հայերի, տարածված էր հնագույն ժամանակներից: Այս մասին հրահանգվում է նաեւ Մովսիսական օրենքում: Տերը Մովսեսին պատվիրում է, որ «պտուղների առաջին բերքը» լցնեն զամբյուղի մեջ եւ տանեն քահանային՝ օրհնելու, ասելով. «Արդ ահա բերել եմ Տիրոջ՝ ինձ տված երկրի բերքի երախայրիքը» (Բ Օրինաց ԻԶ 10):

Այս օրհնության հնագույն ակունքների մասին է վկայում եւ այն, որ խաղողի օրհնությունը ոչ միայն եկեղեցական, այլեւ ժողովրդական արարողություն էր:

Վահան վրդ. Տեր-Մինասյանը քսաներորդ դարասկզբին գրում է, որ Խաղողօրհնեքը Վերափոխմանը նախորդող շաբաթ օրը սկսվում էր այգիներում, եթե վանք կար, վանքի այգում, իսկ եթե ոչ, ապա գյուղի երեւելիներից մեկի այգում:

Քահանան, աջ ձեռքին մկրատ եւ ձախում խաչ, գալիս էր շուրջառ հագած: Նրան ուղեկցող սարկավագները, վառվող մոմեր եւ կանթեղներ պահած, երգում էին Տիրամորը նվիրված «Արեւելք Գերարփին եւ օթարան լուսածին» շարականը եւ գնում այգիները, ուր կատարվում էր անդաստանի արարողություն, որից հետո դպրապետը ձայնում էր. «Օրհնեա՛, Տէ՛ր», իսկ ժամարարը ասում էր. «Օրհնեսցի ողկոյզ… այգւոյս այս նշանաւ Սուրբ Խաչիւս եւ Սուրբ Աւետարանաւս եւ աւուրս շնորհիւ»: Այնուհետեւ ժամարարը, մկրատով կամ դանակով մի ողկույզ կտրելով եւ ժողովրդին ի տես պահելով, բարեմաղթում էր. «Երկնքի լոյս Թուխ – մանուկներէն ցօղուած են այս մեր այգիներուն ողկոյզները. Աստուած օրհնեց մեր այգիները Նոյի տապանով, Մովսեսի տապանակով, Քրիստոսի Սուրբ Խաչով, Աստուածածնի արցունքով, Լուսաւորչի լոյս հաւատքով.

Հաց ու գինի

Տէր կենդանի

թէ մեր այգիներն ալ պիտի ըլլան միշտ դալար

եւ ողկոյզներն ըլլան միշտ անսպառ»:

Շաբաթ օրը կատարվող այս արարողությունից հետո արդեն կարելի էր կտրել խաղողի ողկույզները, բայց ոչ ճաշակել: Ինչպես որ «Մաշտոց» ծիսարանում է պատվիրվում, այն հնարավոր էր միայն հաջորդ օրը՝ Վերափոխման կիրակիին մատուցվող սբ Պատարագին հաջորդող օրհնությունից հետո: Օրհնության ավարտին խաղողի ողկույզները «կը տարուին եւ լուսաղբիւրներու եւ խաչքարերու վրայէն կը կախուին, որպէսզի թռչնիկներն ալ անմասն չմնան երկրի այս բարեբերութենէն: Այս օրհնուած խաղողէն կը շինուի բաժկըցու գինին: Նոյնպէս այս օրհնուած խաղողէն կը պահուի տան մէջ մինչեւ ցյաջորդ տարուան Աստուածածնի օր», որպես առատության եւ արգասավորության նշան:

Վերափոխման կիրակիին նախորդող շաբաթ օրը Հայոց Եկեղեցին կատարում է Շողակաթ Սբ Աստվածածնի տոնը, որը եկեղեցական Տոնացույցում ունի հետեւյալ ամբողջական անվանումը՝ «Տօն Շողակաթի Սբ Էջմիածնի ըստ տեսլեան Սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին»:

Մեր Եկեղեցին Սբ Էջմիածնին նվիրված երկու տոն ունի, որոնցից երկրորդը այս տոնն է, իսկ առաջինը`«Տօն Կաթուղիկէ Սբ Էջմիածնի», կատարվում է Հոգեգալստից երկու  կիրակի անց:   

 

Այս տոներից առաջինը հաջորդում է նրա նախորդ օրը` շաբաթ կատարվող «Սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին մերոյ ելն ի Վիրապէն» տոնին, որով ներկայացնում է Վիրապից ելնելուց հետո սբ Գրիգորի տեսած նշանավոր տեսիլը, իսկ երկրորդ տոնն արդեն նվիրված է այդ տեսիլի համաձայն կառուցված Սբ Էջմիածնի Մայր տաճարին: Համաձայն ազգային-եկեղեցական ավանդության եւ նրա վրա հիմնված տոմարական հաշվարկների` Մայր տաճարի օծումը կատարվել է 303 թվականին` Տիրամոր Վերափոխման տոնին: Այս տոնը Շողակաթ է կոչվել ի պատիվ այն լույսի, որի երկնքից կաթմամբ Լուսավորչի տեսիլում գծագրվեց Մայր տաճարը: Այս տեսիլի հետեւողությամբ եւ Տիրամոր Վերափոխման տոնին օծված լինելու համար Մայր տաճարը մինչեւ 17-րդ դարի կեսերը անվանվել է Շողակաթ Սբ Աստուածածին:

Այս մասին Մաղաքիա պատրիարք Օրմանյանը «Ծիսական բառարանում» գրում է. «Ս. Լուսաւորչի տեսիլքէն առնուած է անունը,ինչպէս եւ Էջմիածին անունը, եւ կը նշանակէ, թէ «Շող լուսոյ կաթեց» երկինքէն: Երկու տօներն ալ Լուսաւորչի տեսիլքին հետ կապուած են, միայն թէ Էջմիածնի տօնը ուղղակի տեսիլքի տօնն է, իսկ Շողակաթի տօնը նոյն տեսիլքին համեմատ շինուած Էջմիածնի Մայր Տաճարին նաւակատիքին տօնն է»:

Իջած այս լույսի մասին Ագաթանգեղոսի Պատմությունում ասվում է. «Սիւն գործեաց լոյսն շողացեալ»:

Մայր տաճարի Շողակաթ անվանվելու մասին մատենագրական առաջին վկայությունը գտնում ենք դեռեւս 11-րդ դարում` Ստեփանոս Տարոնացու «Պատմութիւն տիեզերական» գործում: Պատմիչը գրում է, որ Աբլհաճա ամիրան «զփրկական Նշանն, որ ի վերայ Սրբոյ Շողակաթի գմբէթին կանգնեալ էր, ճոպանօք ի վայր բերէր»:

17-րդ դարում Ներսես Շնորհալու «Ողբ Եդեսիոյ» պոեմում Եդեսիան դիմառնաբար դիմելով Հայոց Եկեղեցուն, որպեսզի ողբակից լինի իրեն, Հայոց Եկեղեցու խորհրդանիշը համարելով Վաղարշապատի Կաթողիկեն՝ Մայր տաճարը եւ վերջինս դարձյալ Շողակաթ անվանելով, գրում է.

Եւ արդ, քեզ բանիւ բերիմ,

Հայաստանեայցդ եկեղեցի,

Յորում կաթեաց շողն երկնային:

Առաքել Սյունեցին (ծնվ. մոտ 1350-1425թթ.) Սբ Էջմիածնին նվիրված տաղում Լուսավորչի տեսիլով գծագրված Մայր տաճարի մասին գրում է.

Այսօր շող լուսոյ յերկնից երեւէր:

Նույն այս շրջանի հեղինակներից Առաքել Բաղիշեցու Սբ Էջմիածնին նվիրված գանձը ունի հետեւյալ վերնագիրը. «Գանձ Շողակաթի եկեղեցւոյ Էջմիածնին, որ ի Վաղարշապատ»: Այս գանձում Լուսավորչի տեսիլի մասին էլ գրում է.

Քանզի ետես զերկինս բացեալ

Եւ շող լուսոյ յերկիր ծաւալեալ:

«Յայսմաւուրքի» Գրիգոր Խլաթեցու խմբագրությունում այս տոնը անվանվում է «Շողակաթին իջման Միածնին ի Վաղարշապատ քաղաքին»:

Սբ Էջմիածնի Մայր տաճարի Շողակաթ անվանվելը եւ նրա նավակատիքի տոնը Վերափոխման նախօրեին կատարելն է շեշտվում դարձյալ 15-րդ դարի հեղինակներ Առաքել վարդապետի «Շողակաթին Նաւակատեաց Սուրբ Աստուածածնին» եւ Ատոմ Վարագեցու «Շողակաթին տեսլեան Սրբոյն Գրիգորի» գանձերի վերնագրերում:

1443թ. գրված մի հիշատակարանում Հայրապետական աթոռի՝ Սբ Էջմիածնում վերահաստատման մասին ասվում է. «Վերստին եկն ի նոյն Վաղարշապատ Էջմիածին Շողակաթի տաճարին»: Մայր տաճարի Էջմիածին եւ Շողակաթ զուգանունությունը պահպանվում է մինչեւ 17-րդ դարի վերջը, երբ Նահապետ Ա Եդեսացի կաթողիկոսը 1696թ. հիմնովին վերանորոգում է այժմյան Սբ Շողակաթ եկեղեցին՝ այն հաստատելով որպես վանք:

Անցյալի ձեւավորված ավանդույթով սակայն, 19-րդ դարի սկզբին եւս, Աբրահամ Աստապատեցին Մայր տաճարի մասին գրում է. «Անուն հրաշալի տաճարիս այսորիկ նաեւ Շողակաթ կոչի, որ է ասել կաթուած շողոյ, այսինքն՝ ծագումն կամ իջումն լուսոյ, զի շող փառաց աստուածութեան Քրիստոսի աստ ծագեցաւ»:

Սբ Էջմիածնի Մայր տաճարի Էջմիածին եւ Շողակաթ անվանվելու մասին նույն 19-րդ դարի առաջին կեսին Մեսրոպ Թաղիադյանը գրում է. «Եկեղեցամայր համօրէն Հայաստանեայց, Շողակաթ ի շողոյն լուսոյ յերկնից կաթելոյ ի նա, եւ Էջմիածին՝ յիջանելոյ անտի Միածին Բանին Հօր՝ ոսկի ուռամբ ի վերայ նորա»:

Վերափոխման նախօրեին կատարվող Սբ Էջմիածնի տոնի կանոնը «Շարակնոցում» դարձյալ անվանվում է «Կանոն Շողակաթին» եւ այն խորհրդանշական ձեւով ավարտվում է Սահակ Ձորափորեցի շարականագիր հայրապետի «Էջ Միածինն ի Հօրէ եւ լոյս փառաց ընդ Նմա» սկզբնատողով շարականով, ուր Ագաթանգեղոսի Պատմության հետեւողությամբ Գրիգոր Լուսավորիչը դիմելով հայոց Տրդատ մեծազոր արքային, ասում է.

Եկայք շինեսցուք սուրբ զխորանն լուսոյ,

Քանզի ի սմա ծագեաց մեզ լոյս ի Հայաստան աշխարհի:

1700-ամյա հեռավորությունից այսօր եւս հնչում է Լուսավորչի կոչը միշտ կանգուն պահելու Սբ Էջմիածնի Մայր տաճարի լուսո խորանը, որից մեզ ծագեց Լույսը Հայաստան աշխարհի:

 

ՎԱՐԴԱՆ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ

Բանասիրական գիտ. թեկնածու

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s