Հայ ժողովրդական մի շարք ստեղծագործություններ եւ պատմաեկեղեցական ավանդություններ մի նոր շունչ են ստացել եւ թումանյանական մշակմամբ ու վերամեկնաբանությամբ շարունակել իրենց երկրորդ կյանքը:
Թումանյանը ասում էր, որ արվեստը եւ գրականությունը պետք է լինեն աչքի նման պարզ եւ աչքի նման բարդ: Ժողովրդական եւ գրական տարբեր սկզբնաղբյուրների վճիտ պարզությամբ կատարված թումանյանական մշակումները թե ինչ բարդ ստեղծագործական աշխատանքի վրա են հիմնված, երեւում է, երբ վերջիններիս հայկական սկզբնաղբյուրները եւ տարբեր ժողովուրդների համարժեք ստեղծագործությունները համեմատում ենք մեծ բանաստեղծի տվյալ գործի հետ: Այդժամ երեւում, որ բոլոր տարբերակներից նա կազմել է յուրօրինակ մի համահավաք, վերցնելով այն, ինչ որ կենսունակ է ազգային ու համամարդկային առումով: Ասվածի բնորոշ օրինակներից է եւ «Ախթամարը», որի հիմքում ընկած է ափից ափ լողացող սիրահար պատանու ծովասույզ լինելու ավանդությունը, որն իր ակունքներով հասնում է հին հունական գրականությունից եկող Հերոյի եւ Լեանդրոյի պատմությունը:
Հերոն քրմուհի էր Հելեսպոնտի ափին (Դարդանելի նեղուց) կառուցված Աֆրոդիտեի տաճարում: Նրան էր սիրահարված Լեանդրոն, ով ապրում էր նեղուցի դիմացի ափին: Ամեն գիշեր Լեանդրոն լողալով կտրում էր նեղուցը դեպ հանդիպակաց ափը, որպեսզի հանդիպի Հերոյին, ով տաճարի աշտարակին կրակ էր վառում, եւ Լեանդրոն լողում էր մթին ծովում՝ փարոս ունենալով վառված այդ կրակը: Մի անգամ փոթորիկը հանգցնում է կրակը եւ Լեանդրոն խեղդվում է: Առավոտյան Հերոն երբ տեսնում է Լեանդրոյի մարմինը, որը ափ էին նետել ծովի ալիքները, հուսահատությունից իրեն ծովն է նետում:
Այս պատմությունը համապատասխան գրական մշակմամբ են ներկայացրել հին հռոմեական նշանավոր բանաստեղծներ Վերգիլիոսը (Ն.Ք. 70 — Ն.Ք. 19թթ) եւ Օվիդիոսը (Ն.Ք. 43-18թթ.), ինչպես նաեւ առանձին մի պոեմ է գրել 5-6-րդ դդ. հեղինակ Մուսեոսը: Հերոն, լինելով Աֆրոդիտեի քրմուհին, իր գեղեցկությամբ թվում էր, թե մի նոր Աֆրոդիտե է, բայց համեստ ու ամոթխած:
Աֆրոդիտեի տոնին նրան տեսնում է Լեանդրոն, սիրահարվում եւ խոսքն ուղղելով Հերոյին` ասում է, որ ինքը կցանկանա իր տանը նրան որպես կին ունենալ, քան թե ապրել Օլիմպոսի բարձունքում:
Հերոն ընդունում է նրա սերը եւ ասում, որ ինքն ապրում է աշտարակի գլխին, եւ ո՛չ ծնողները կթողնեն ամուսնանալ նրա հետ, եւ ո՛չ էլ չար մարդկանցից հնարավոր կլինի գաղտնի պահել իրենց սերը: Այդժամ Լեանդրոն պատասխանում է, որ ինքը պատրաստ է ծովը կտրել եւ դիմացի ափը հասնել հանուն նրա սիրո, միայն թե նա աշտարակի գլխին կրակ վառի եւ լուսավորի իր ճանապարհը փոթորկալից ծովում:
Երկու սիրահարները որոշում են ամուսնական ուխտ կնքել, որի միակ վկան փարոսի լույսն էր լինելու: Այսպես նրանք այդ օրը բաժանվում են իրարից՝ նորից հանդիպելու սպասումով եւ խոստմամբ: Իջնող գիշերը բոլորին քուն եւ հանգստություն է բերում, բացի Լեանդրոյից: Նստած աղմկահույզ ծովի ափին, նա սպասում էր, թե երբ կվառվի լույսը, որպես իրենց միության ազդարարություն:
Ահա այսպես ապրում են նրանք. ցերեկները Հերոն Աֆրոդիտեի կույսն էր, իսկ գիշերները՝ Լեանդրոյի կինը: Շուտով գալիս է ձմեռը՝ հյուսիսային սառնաշունչ հոսանքներով: Ձմռան փոթորկալից մի օր, երբ Լեանդրոն նորից ծովն է նետվում, ալեկոծությունը այնպես է ուժեղանում, որ թվում է, թե երկինքն ու ծովն իրար են խառնվել: Ալիքների դեմ մաքառելով Լեանդրոն դիմում է Աֆրոդիտեին, ով ծնվել էր ծովի ալիքներից եւ համարվում էր ալիքների տիրուհին: Ահեղ այդ պահին փոթորկից հանգչում է Հերոյի վառած լույսը, որի հետ հանգչում է եւ Լեանդրոյի կյանքն ու մարում սերը:
Հերոն չկարողանալով վառել կրակը՝ աշտարակից իրեն ցած է նետում սիրելիի մոտ, որով եւ մահն իսկ չի կարողանում նրանց անգամ մեկ ակնթարթ բաժանել իրարից:
Դիցաբանական հին ըմբռնմամբ՝ դժբախտ այս սիրո կործանման պատճառը ոչ թե փարոսի կրակի հանգչելն էր եւ ալեծուփ ծովը, այլ այն, որ Հերոն ընծայված լինելով Աֆրոդիտեին, ամուսնանում է Լեանդրոյի հետ, որին հետեւում է օլիմպոսյան բարձունքից եկած պատիժը: Այս միտքն է շեշտվում եւ Շիլլերի (1759-1805թթ.) բալլադում, ուր Հերոն ծովը նետվելուց առաջ ասում է.

Գիտեմ արդեն, երկնի ուժեր.
Որ զանց առնի սուրբ կամքը ձեր,
Կպատժեք դուք անխնա:
Ես վաղաժամ շիրիմ կիջնեմ,
Սակայն բախտից ես դժգոհ չեմ.
Ինձ սեր, վայելք տվեց նա:

Այս թեման իր գեղարվեստական անդրադարձն է գտել նաեւ համաշխարհային գրականությունում եւ արվեստում:
Ինչ վերաբերվում է այս պատմության ժողովրդական տարբեր ավանդություններին, ապա անհրաժեշտ է նշել, որ նրանցում, թեեւ մթագնված, սակայն աշտարակի փարոսի մարող ջահի նման առկայծում է այն գաղափարը, որ հին աստվածներին տրված երդման դրժման գինը հանուն սիրո երջանկության, միայն մահը կարող է լինել:
Հայկական միջավայրում այն հանդես է գալիս Աղթամար կղզու Ախթամար մեկնաբանությամբ, ուր տեղանվանական ստուգաբանությունը եւ պատմական հիշատակները այնպես ներդաշնակում են «ծիծաղախիտ Վանա ծովի ափի» տեղագրությանը եւ բնությանը:
Մինչ Ախթամարի ավանդությանը եւ Թումանյանի նույնանուն գործին անցնելը ներկայացնենք Ախթամարի մյուս ստուգաբանությունները: Ժողովրդականին մոտ մի մեկնաբանություն է ներկայացնում Հ. Խ. Էփրիկյանը՝ «Բնաշխարհիկ բառարանի»՝ Աղթամարին նվիրված հոդվածում, ասելով, թե այն կարող է բացատրվել որպես «յաղթուած ի Մարաց կամ յաղթող ի մարաց»:
Այս բացատրության հետ է հարաբերվում եւ Մառի ստուգաբանությունը, համաձայն որի, այն կազմված է Աղթ-ծով եւ մար-վիշապ արմատներից, եւ ըստ այդմ նշանակում է Վիշապի ծով: Անհրաժեշտ է նշել, որ ինչպես մի շարք ծովերի, այնպես էլ Վանա ծովի համար ժողովրդական ավանդությամբ ասվում է, որ այնտեղ մի վիշապ կար:
Աղ՝ որպես յաղթած կամ յաղթուած ստուգաբանությամբ Աղթամարը բացատրվում է նաեւ իբրեւ Թամուրից՝ Թեմուրից հաղթված, որը բնականաբար, պատմական որեւէ հիմք չունի, քանի որ այս տեղանունը վկայված է Լենկ Թեմուրի արշավանքներից շատ առաջ: Ի դեպ, համանման ձեւով է ստուգաբանվել եւ Աշտարակի Ոսկեվազ գյուղի մոտ գտնվող Աղթամիր անվանված այժմ ավերակ բնակավայրը: «Տեղանունների բառարանում» այս մասին ասվում է. «Հիշատակված է հայկական ժողովրդական մի ավանդության մեջ որպես Աշտարակից ոչ հեռու ընկած բարեշեն բնակավայր: Ըստ այդ ավանդության, գյուղը կողոպտվել ու ավերվել է, իսկ բնակիչները սրի են քաշվել Լենկ-Թեմուրի կողմից: Այդ արհավիրքից սարսափած գյուղացիները բացականչել են Ա՜խ Թամուր»:
Հայ մատենագրական վկայակոչումներից անհամեմատ հին է հռոմեական պատմիչների եւ աշխարհագիրների կողմից տրված «Alta mare»՝ Բարձր ծով անվանումը, որը պայմանավորված է Վանա լճի՝ ծովի մակերեւույթից բարձր լինելով:
Անկախ այս եւ համանման մի շարք այլ բացատրություններից, ժողովուրդը սակայն, որպես ընդհանրացված կարծիք, կղզու այս անվանումը մեկնաբանում է Ա՜խ Թամար, ըստ այդմ, պատմականացնելով անգամ Թամար անունը: Այսպես, Գագիկ Ա Արծրունու (թգվ. 908-943թթ.) գործունեության երկու գլխավոր սկզբնաղբյուրներն են Թովմա Արծրունու եւ Հովհաննես Դրասխանակերտցու պատմությունները: Նրանցում որեւէ հիշատակություն չկա Գագիկ Արծրունու կնոջ անվան մասին, սակայն հաջորդող դարերում ստեղծված «Հաւաքարան կաթողիկոսաց Աղթամարայ» գործում, որը ներկայացնում է Աղթամարի հիմնման եւ հաջորդող դարերի պատմությունը, երկիցս ասվում է, որ Գագիկ Արծրունու կնոջ անունն էր Թամար: Հետաքրքիր է, որ ինչպես հույն հեղինակ Մուսեոսի պոեմում Հերոյի համար ասվում է, որ նա Աֆրոդիտեի նման գեղեցիկ էր, բայց եւ համեստ ու ամոթխած, այնպես էլ Թամար թագուհու համար է ասվում, որ նա ծնունդով թագավորական տոհմից էր, եւ գեղեցկությամբ նման էր Եվային, իսկ առաքինությամբ՝ Հռիփսիմե կույսին:
Այս գործում Թամար թագուհին երկրորդ անգամ հիշվում է Գագիկի մահվան առիթով եւ ասվում է, որ դրանից հետո Աղթամարում երեք տարի սուգ պահեց: Այսպիսով, այստեղ եւս Թամար անունը կապվում է սիրո եւ հավատարմության հետ: Նույնը վերաբերվում է եւ 1398թ. նահատակված Թամար Մոկացուն, ում նահատակության պատմությունում ասվում է, որ նա այնքան գեղեցիկ էր, որ նրան Գոհար են ասում, որպես գոհար քարի նման գեղեցիկ: Տեսնելով նրա գեղեցկությունը, մի քուրդ ցանկանում է սպանել նրա ամուսնուն եւ տեր դառնալ Թամարին: Նա հասկանալով այս, ամուսնու հետ գնում է Աղթամար: Ինչպես վկայաբանությունում է ասվում. «Մտին յամուր կղզին յԱղթամար»: Մի անգամ կղզուց երբ Վան են գնում, նրանց ճանաչում են, եւ պարտադրում, որ նա մահմեդականություն ընդունի, եւ երբ հրաժարվում է, նահատակում են: Այսպիսով, Աղթամարի հետ կապվում է Թամար անունով մի կնոջ ամուսնական եւ հավատո հավատարմության եւս մի պատմություն:
Աղթամարում ապրող աղջկա պատմության մասին անդրադարձ կա եւ «Սասնա ծռերում»: Նրա պատումներից մի քանիսում ասվում է, որ Աղթամարում էր ապրում Գագիկ թագավորի իր գեղեցկությամբ հռչակված աղջիկը, ով մեր էպոսի Ծովինարն է: Այսպես Մոկացի Վարդանի պատումում, որը գրառվել է 1911թ., ասվում է.

Կակիգ թաքավուր Ախթամար կ’իլնը,
Ախճիկ ըմ կ’իլնի անուր:

Էպոսի այս պատումում այնուհետեւ ասվում է, որ Գագիկ թագավորի գեղեցկուհի այս աղջկան, որը Աղթամարում էր, պահանջում է իրեն կնության տալ կռապաշտ թագավորը եւ աղջիկը նրան չտրվելով՝ հղանում է աղբյուրի ջրից:
Ախթամարի ավանդությունը թեեւ հայ մամուլում սկսեց ներկայացվել 1890-ական թվականներից, Թումանյանի համանուն ստեղծագործության 1891թ. գրվելուց հետո, սակայն կղզու անվան որպես թե Ախ-ով սկսվելը ազգային մի վերիմաստավորմամբ է ներկայացվում նախորդող տասնամյակների մեր գրականությունում, թե այդ Ախ-ով ակնարկվում է Արծրունյաց երբեմնի արքայական ոստանի անցած փառքը: Նման մեկնաբանմամբ առաջին ակնարկը գտնում ենք Րաֆֆու նշանավոր «Ձայն տուր, ով ծովակ» 1857 Աղթամարում գրված բանաստեղծությունում, ուր ասվում է.

Ձայն տուր, ով ծովակ, ինչու՞ լռում ես.
Ողբակից լինել չկամի՞ս դժբախտիս.
Շարժեցեք զեփյուռք, ալիքը վետ-վետ,
Խառնեք արտասուքս այս ջրերիս հետ:

Ի պատասխան բանաստեղծի այս հարցման, ծովակից կղզի է ելնում ծովային ոգին, ջրահարսը, ով այստեղ Հայոց մուսան է, որի նկարագրությունը մեր առջեւ գծագրում է Ախթամարի լույսի ավանդական պատկերը.

Հանկարծ ծովակի երեսին մի լույս,
Ջրից դուրս եկավ նազելի մի կույս,
Մի ձեռքում ուներ նա վառած լապտեր,
Իսկ մյուսում՝ քընար փայլուն փըղոսկեր:
Արդյոք Հուրի՞ էր, հրեշտակ աննշան,
Ո՜չ, հայ մուզաների տիպ համանման:

Վասպուրականի Արծվի՝ Հայոց Հայրիկի սիրելի աշակերտ եւ Տարոնի Արծվիկ Գարեգին եպիսկոպոս Սրվանձտյանցը, ով անձամբ շրջել էր ողջ Վանա ծովակի եզերքով, 1884թ. լույս տեսած «Համով հոտով» ժողովածուի մեջ թեեւ ուղղակիորեն չի հիշատակում այս ավանդությունը, սակայն նրա գրածից երեւում է, որ իր խոսքը վերաբերվում է Վանա ծովի հետ կապված մի դժբախտ կույսի պատմությանը, որին Սրվանձտյանցը միախառնում է ազգային վիշտը եւ մորմոքը, գրելով. «Ծով, սիրո եւ երկյուղի, հուսո եւ վշտաց մեջ ծփացող կուսի մը սրտին օրինակ…
-Ծով, որ այդքան գեղեցիկ եւ տխուր ես, արծաթավարս գլխովդ, դալկացյալ դեմքովդ… կը լսեմ ես քո հառաչ եւ հեծեծանքդ»:
Համիդյան ջարդերից հետո Վանա ծովակին նույն դիմառնական եղանակով եւ ծովի անձնավորմամբ ու շնչավորմամբ է դիմում Աղթամար ուխտագնացության եկած մի ուխտավոր, որի «Աղթամար» ակնարկը տպագրվել է Պետերբուրգում լույս տեսնող «Արաքս» հանդեսի 1898թ. Ա գրքում: Հատկանշական է, որ այս ուղեգրական ակնարկը ավարտվում է Րաֆֆու «Ձայն տուր ով ծովակ» բանաստեղծության վերը բերված նույն սկսվածքով տողերով, իսկ ակնարկի սկզբում այդ տողերին համահունչ ձեւով ասվում է. «Է՜, ինչո՞ւ լռած ես ծո՛վ, խորաթափանց աչերդ դեպի երկինք ուղած երեկոյան աղո՞թքդ ես կարդում: Չէ, հուզվիր ծո՛վ, փրփրի՛ր ծով, ողբա՛ անցյալդ, ողբա քո Արծրունի ճետերդ, որոնք այսօր իրենց արյուն խառնում են քո ջրերի հետ»:
Ուխտավորական այս ուղեգրությունը թեեւ լույս է տեսել Թումանյանի «Ախթամարից» մի քանի տարի անց, սակայն կղզու անվան ստուգաբանությանը նվիրված ավանդությունը այստեղ բերված է անկախ Թումանյանից: Այն հեղինակի հավաստմամբ գրառվել է Վանա ծովի ափին եւ ներկայացնում է այս ավանդության մի փոքր այլ տարբերակը, որը ունի ժողովրդական անխառն ստեղծագործություններին բնորոշ պայծառությունն ու գեղեցկությունը: Թեեւ այն մի փոքր ծավալուն է, սակայն ամբողջությամբ բերում ենք, քանի որ մի քանի նոր գծեր է ավելացնում եւ ավելի պատմական երանգ հաղորդում Աղթամարի նշանավոր պատմությանը. «Ահա ինչ էր պատմում մի ծերունի.
Կը լինի, չը լինի, շատ ու շատ տարի առաջ կը լինի: Մի շատ զորավոր իշխանի աղջիկ, Թամար անուն, թողնում է հայրենի տուն ու տեղ, հոր ապարանքներ ու հարստություն եւ մերժելով յուր հոր ցույց տված բոլոր փեսացուների ձեռք, աշխարհից հրաժարվում է եւ գալիս այս ավերակ, ամայի կղզին բնակվում: Ասում են, որ հին ժամանակ այստեղ ոչ վանք է եղել ոչ շինություն:
Թամար շատ սիրուն էր, ոսկի ծամեր, երկնածիր ունքեր, սեւ սեւ չինի աչքեր, վերջապես ի՞նչ ասեմ, նորա նման գեղեցիկ չկար: Բայց դու մի ասիր, որ Թամարի սիրտ կպել էր մի կտրիճ ջահիլի եւ դորա սիրու համար թողել էր ամեն փառք եւ եկել բնակվել այս կղզում ու ճգնավոր կյանք հանձն առել:
Երբ մութը պատում էր աշխարհ, աստղեր փայլում էին երկնակամարի վրա, այն ժամանակ Թամարի սիրական, որ մի վռշիկ (Ռշտունի) ազնվական էր, Ախավանից իրան ծով ձգում եւ լողանալով կղզին էր գալիս, յուր սիրուհուն տեսնելու: Թամարը ժամանակը գիտեր եւ ամեն օր այդ միջոցին ծովափին ճրագ էր վառում, որպեսզի առաջնորդ լինի յուր սիրահարին:
Բայց մի օր փոթորիկ էր, ծովի ալիքները հուզված, կատաղած էին, սարսափելի քամին էլ մռնչում էր՝ մրրկելով Թամարի սիրտը:
Փոթորիկը չէր դադարում. սիրահարի սիրտն էլ չհամբերեց, իրեն ծովը ձգեց Թամարը գտնելու: Զուր էր ճգնում Թամար Ճրագ վառելու: Ճրագը մարում էր, սարսափած էր նա, լալիս ողբում էր, յուր արցունքներ ալիքների հետ խառնելով: Սակայն ի զուր, յուր կոծն ու աշխատանք ալյաց գոռում գոչումի մեջ խեղդվում էր…
Խեղճ սիրականը կռվում էր ալիքների հետ, կանչում էր Թամարին, փնտրում էր ճրագը, սակայն չկար նա, կղզին չէ՜ր երեւում…
-Ախ Թամար, ա՜խ Թամար… եղավ նորա վերջին խոսքն եւ անգութ ծովի հատակն իջավ:
Թամարն էլ ախ ու վախով մեռավ:
Այն օրվանից կղզին կոչվեցավ Ախթամար»:
Ավանդության այս տարբերակը պատմական առումով հիշեցնում է Գագիկ թագավորի Թամար թագուհուն եւ «Սասնա ծռերի» Գագիկի դստերը, քանի որ նա եւս մեծ իշխանի դուստր է: Հունական պատմությանը համահունչ ձեւով այստեղ եւս ճրագը մարում է փոթորիկի քամին, սակայն արդեն ոչ մի ակնարկ չկա կույսի իր անձը պաշտամունքին նվիրելու ուխտը խախտելու պատճառով սիրահարների մահանալու մասին:
Այս ավանդության Վասպուրական աշխարհի շրջանակում առավել տեղայնացված ներկայացնելու արտահայտություննէ եւ այն, որ Թամարի սիրած տղան Վասպուրականի Ռշտունյաց գավառից էր եւ նա դեպ կղզին լողալու համար ծովն էր նետվում Ախավանից: Այս բնակավայրը թեեւ հիշված չէ Թումանյանի մոտ, սակայն այս ավանդության ցամաք-կղզի ճանապարհի երկու կարեւոր կետերից մեկն է եւ ավանդության երկու Ախ-երից մեկը նրան է վերաբերվում, ասված Թամարի կողմից եւ մյուսը՝ կղզուն՝ ասված տղայի կողմից:
Այս երկու Ախ-երի եւ նրանց միահյուսումից ծնված Թումանյանի «Ախթամարը» կներկայացնենք մեր հրապարակման հաջորդ մասում:

Վարդան ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ
Բանասիրական գիտ. թեկնածու

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s