Երբ Հայաստանը զարգացած էր` հայոց մտքի, արարման ու ապրումի բարձունքի դարաշրջանում, աստվածաբան էր համարվում բազմակողմանի կրթված եւ զարգացած հոգեւորականը: Նա տեղյակ էր ժամանակի եռյակ եւ քառյակ գիտությունների հայտնի տեսություններին, նա կարող էր ժամանակի խնդիրներին կրոնագիտական լուծումներ առաջարկել, նա տրամաբան էր ու հմուտ խոսքաշեն եւ տիրապետում էր, այժմ արդեն ով գիտե` ինչպիսի՜ բանավոր փոխանցվող խորհրդավոր գիտելիքների: Այդ փառահեղ ժամանակներում աստվածաբանի մտքով չէր էլ կարող անցնել (ինչպես` հիմա) սահմանել այս գիտության օբյեկտն ու սուբյեկտը:

Եթե աստվածաբանությունը բաժանենք միայն երկու մեծ ճյուղի` կրոնագիտության եւ վարդապետության, եւ կրոնագիտության օբյեկտ դիտարկենք կրոնական աշխարհայացքները, նմանություններն ու տարբերությունները եւ այլն, ապա վարդապետական ճյուղի համար մեծ խնդիր կմնա աստվածճանաչողության` ժամանակակից գիտական ոճով ձեւակերպումը: Կարո՞ղ է արդյոք Աստված լինել «ճանաչողության օբյեկտ», կարո՞ղ է արդյոք աստվածաբանը` գիտնականը` մարդը, ճանաչել Նրան, ի՞նչ մեթոդներով, ի՞նչ միջոցներով, ինչպե՞ս:

Այս մասին առկա գրականության ծավալն ահռելի է` սկսած երրորդ դարի բանավեճերից, մինչ օրս համացանցային ֆորումներում ընթացող քննարկումները: Ես այսօր կկամենայի ներկայացնել առհասարակ գիտական ճանաչողության խնդիրն այնպես, ինչպես դա տեսել են բազմաթիվ հայտնի գիտնականներ: Նրանցից շատերը, դիտարկելով կրոն-գիտություն հարաբերությունը, նկատել են, որ գիտության ցանկացած ճյուղի հիմքում, ինչպես կրոնում, հավատն է: «Մաթեմատիկոսներն այն կոչում են աքսիոմ` չապացուցվող դրույթ, մինչդեռ դա գիտությունների թագուհու հիմքն է,- «Մեր ճանաչողության սահմանը» դասախոսության ընթացքում ասում է ռուս աստվածաբան Ալեքսեյ Օսիպովը,- դե, դուք ասեք, օրինակ, հնարավո՞ր է առանց ծավալի նյութական կետ ունենալ»: «Հավատը ֆիզիկոսի աչքերով« գրքի առաջաբանում նշվում է, որ ամենամեծ գիտական հայտնագործությունները փորձով հաստատվելուց հետո մինչեւ տեսական հիմնավորում ստանալը մեծ ճանապարհ են անցնում, եւ երբեմն այդ ընթացքում դրանք կիրառվում են կենցաղային արտադրության մեջ. կիրառողները, բնականաբար, չեն հասկանում, թե ինչ երեւույթի հետ գործ ունեն, սակայն… հավատում են: «Ընկալող սուբյեկտից անկախ արտաքին աշխարհի գոյությանը հավատալն ընկած է բնական գիտությունների հիմքում»,- գրել է Էյնշտեյնը («Գիտական աշխատությունների ժողովածու» Մոսկվա, 1967, գիրք IV, էջ 136): Ընկալելի իրականության ո՞ր մասն է հնարավոր բացատրել, նշել, ներկայացնել, հասկանալ: Արդյո՞ք դա` այդ հասկանալի ներկայացվածն է իրականը: «Ես չեմ կարծում, որ հիմա քնած եմ եւ երազ եմ տեսնում. այնուամենայնիվ, դա ապացուցել չեմ կարող»,- ասել է Բերտրան Ռասելը («Մարդկային ճանաչողությունը», Մոսկվա, 1957, էջ 204):

Գիտության «աշխատանքային գործիքների»` մեթոդների սահմանափակության մասին խոսել են նույնիսկ աշխարհաճանաչողության այս տեսակը խիստ գերագնահատողները: Դիտարկենք բնական գիտությունները, քանի որ դրանք են համարվում օբյեկտիվ` ի տարբերություն հումանիտար-սուբյեկտիվների: Դրանց մեթոդներն են դիտարկումը, փորձը` էքսպերիմենտը, չափումն ու եզրահանգումը` որպես հիպոթեզ կամ տեսություն: Մինչեւ վերջերս դիտարկումը համարվում էր մեթոդներից ամենաարժանահավատը` որպես աշխատանք, որի ընթացքում գիտնականը` տարանջատված օբյեկտից, միայն կողմնակի դիտող է` սուբյեկտ: Սակայն հիմա առավել տիրապետող է դառնում այն կարծիքը, որ նույնիսկ դիտարկման դեպքում մարդն անկախ սուբյեկտ չէ, այլ մասնակից: Նա իրադրության ստեղծմամբ, սարքավորումներով, եւ վերջապես, իր ներկայությամբ դառնում է գործընթացի անմիջական մասնակից` բացառելով օբյեկտի ճշմարտացի ներկայացման եւ վերլուծման հնարավորությունը: Այսպես, առավել սուբյետիվ են դառնում փորձը, չափումը եւ, իհարկե, արդյունքների ամփոփումն ու եզրահանգումը: Այստեղ գիտնականի բնավորությունը, այս գիտափորձի նկատմամբ տրամադրվածությունը եւ այլ անձնական որակներ հսկայական ազդեցություն են ունենում: «Առանց հավատալու, որ կարող ենք ընկալել իրականությունը մեր տեսական վերացարկումներով, առանց հավատալու մեր` այս աշխարհի ներքին ներդաշնակությանը, ոչ մի գիտություն չի կարող լինել: Այդ հավատը եղել է եւ միշտ կլինի ցանկացած գիտական աշխատության հիմքում»,- ասել է Էյնշտեյնը («Գիտական աշխատությունների ժողովածու», Մոսկվա, 1967, գիրք IV, էջ 154): Այսպես, մարդ արարած — գիտնականն իր համար ուրվագծում է իր ճանաչողության օբյեկտը եւ դիտարկում այն՝ դրա համաձայն: Իսկ ամբողջական համակարգում ուղենշում է իր կյանքի, միջավայրի, աշխարհի ընթացքը, գիտական զարգացման ուղղությունը եւ իր աշխատանքին նայում այդ տեսանկյունից: «Գիտության մեջ այն ամենը, ինչ ծառայում է նրա զարգացմանը, ընդունվում է որպես ճշմարտություն, իսկ այն ամենը, ինչ խանգարում է` սխալ: Այս տեսանկյունից ճշմարիտը համարժեք է տրամաբանականին… Եվ գիտության մեջ ճշմարտությունն այն ամենն է, ինչը տրամաբանական է, ինչն արդարացվում եւ հաստատվում է փորձով, որը կարող է նպաստել գիտության հետագա զարգացմանը: Օգտավետությունը դառնում է չափանիշը պետքականության, այսինքն` ճշմարտության: Մարդուն` ճշմարտության ճանաչման այլ ձեւ հասու չէ… ճշմարտությունն օգտակարն է, սխալը` վնասակարը,- գրում է Լ. Բերգը` ամփոփելով,- այսպես, մենք սահմանեցինք, թե ինչ է ճշմարտությունը գիտության տեսակետից» (Լ. Բերգ, «Գիտությունը, նրա բովանդակությունը, իմաստը եւ կառուցվածքը», Պրահա, 1922, էջ 18-23):

Աներկբա է, որ արդի ամենաօբյեկտիվ գիտությունն անգամ «մի քիչ» սուբյեկտիվ է, մի քիչ իր մեջ է առել իրեն դիտարկելու պայմաններ ստեղծած գիտնականից, իրեն մշակողից, վերլուծողից ու զարգացնողից: Արարված աշխարհի եւ նրա օրենքների ճանաչողության այս փորձերն ինչ-որ չափով ներշնչված են դրանք իրականացնողի տրամադրությամբ, մտավոր, բարոյական եւ հատկապես հոգեւոր վիճակով: Հիմա արդեն օբյեկտի ու սուբյեկտի տարանջատված լինելու վերաբերյալ կարծիքները չափից դուրս անհիմն են հնչում, եւ իրապես առավել ճշմարտացիության ձգտողները, հաշվի առնելով իրենց անձնականի փոխազդեցությունը ճանաչողության օբյեկտի հետ, միջոցներ են մտածում այն նվազեցնելու համար:

Ավելին, անցյալ դարի կեսերին ներկայացված գյոդելյան տեսությունը խարխլեց գիտական ողջ ինքնավստահությունը: Այն հավաստում էր, որ երեւույթի ճշմարտացիությունն ապացուցելու համար բավարար չեն այն մեխանիզմները, որ առկա են նույն համակարգում. անհրաժեշտ են այդ համակարգից դուրս առավել մեծ համակարգի գործիքներ, որ նախ կապացուցեն վերոհիշյալ համակարգի ճշմարտացիությունը: Բայց հենց այն իրականանա, նույն խնդրի առաջ է կանգնելու այս` ավելի մեծ համակարգը՝ իր ճշմարտացիությունն ապացուցելու համար: Այս բավականին բարդ բանաձեւը մեծ հարված էր մաթեմատիկային: Այն հերքել փորձել են խորհրդային ժամանակների գիտությանն անձնվիրաբար ծառայողներն ու հավատացողները: Սակայն մեկը մյուսի հետեւից խոստովանել են, որ թեորեմը հերքել հնարավոր չէ: Այսինքն` միանշանակ է, որ ոչինչ հնարավոր չէ համարել միանշանակ ճշմարտացի: Սա դեռ բնական գիտությունների մասին է:

Հոգեւոր բարձունքի երանելի ժամանակներում բնական գիտություններն ուսումնասիրում, դասավանդում ու զարգացնում էին աստվածաբանները: Աստվածճանաչողության ճանապարհին ուսումնասիրելով թվերի խորհուրդն ու խոսքի արվեստը, տիեզերակարգի ու երաժշտության օրենքները` որպես արար-աշխարհի մասին համակարգված գիտելիք, նրանց մտքով իսկ չէր անցնում. «Հիմա, Աստված աստվածաբանության ճանաչողության օբյե՞կտն է»: Ըստ էության զգալով իրենց եւ գիտելիքի օրգանական կապը` նրանք «ճանաչել» բառն ընկալում էին նույնանալ-մեկանալ իմաստով, ինչն արտացոլվել է Սուրբ Գրքի թարգմանություններում հաճախադեպ «ճանաչեց իր կնոջը» դարձվածներում` այսինքն` նույնացավ, միացավ — մեկ դարձավ նրա հետ: Այսպես են նրանք ճանաչել Եկեղեցու խորհուրդները, դավանանքը, հոգեւոր կյանքը, աշխարհն ու Աստծուն:

Այսօր` տեխնիկական «նվաճումների» դարաշրջանում, երիտասարդները հաճախ են խուսափում հոգեւոր-կրոնական աշխարհայացք դրսեւորելուց: Թվում է` եթե ոչ թե թվային սարքավորումներից խոսեն, այլ հոգեւոր ապրումներից, պակաս խելացի կերեւան: Պետական հանրակրթական ծրագրում ընդգրկված Հայ Եկեղեցու պատմություն առարկան դեմոկրատամոլ հարձակումներից պաշտպանելիս հաճախ է հնչում, որ այն պատմություն է, աշխարհիկ առարկա է, կրոնական երանգ չունի եւ քրիստոնեական դավանանքի դասընթաց չէ: Մոռանում են դպրոցական ծրագրի անվիճելի աշխարհիկությունը պահանջողները, որ աշխարհիկ կոչված ցանկացած առարկայի` ցանկացած «ամենաբնական» գիտության հիմքում ընկած է չապացուցվող դրույթի պարզ ընդունումը` հավատը: Կարծում եմ սա աստվածաբանություն սիրողներն այսուհետ ոչ միայն չեն անտեսի, այլեւ որպես գիտական ելակետ կընդունեն, որ այս ոլորտում գիտական ամենաարդյունավետ մեթոդն աղոթքն է: Չէ՞ որ «ճանաչողության օբյեկտը»` աշխարհի Արարիչը, մտքով միայն մասամբ ճանաչելի է Իր արարածների միջոցով, իսկ Իրեն ճանաչելու` նույնանալու, միանալու համար պետք է անցնել միջնադարյան երանելի աստվածաբանների նախանշան հոգեւոր վերելքի ճանապարհով:

Թերեւս, բնական գիտությունների միջոցով համոզվեցինք, որ ճանաչողության ձգտումն անցնում է օբյեկտ-սուբյեկտ միաձուլման աստիճաններով, եւ անձնական հոգեւոր ապրումից հեռու աստվածաբանը նույնքան տգետ է, որքան թեորեմներն ապացուցելու անկարող տեսաբանը: Աստծուն փնտրել, գտնել, զգալ, հավատալ ու ճանաչել դժվարանում են, որովհետեւ այդ հավատը ոչ միայն պարտավորեցնող է, այլեւ պակաս տարածված. մինչդեռ այնքան դյուրին է ընդունել լայնորեն տարածված հավատն առ առանց ծավալի նյութական կետը:

Կարմեն ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s