Մահն այն երեւույթն է, որը միշտ վախի զգացումով է ուղեկցել մարդուն: Հետաքրքրական է, որ էվթանազիայի պարագայում այն ոչ թե վախի զգացողություն է, այլ ցանկալի եւ բաղձալի իրողություն: Այդ իրողությունը բավականին տարածված է եղել Հին աշխարհում, ուր տառապանքներից ազատվելու միակ միջոցը համարվել է մահը:
«Էվթանազիա» տերմինն առաջին անգամ առաջարկել է 17-րդ դարի անգլիացի փիլիսոփա Ֆրենսիս Բեկոնը՝ իր «Նոր Օրգանոն» աշխատության մեջ (Альберт Налчаджян,”Загадка смерти”, Ереван, 2000, էջ 46): «Էվթանազիա» բառն առաջացել է հունարեն eu«բարի» եւ thanatos«մահ» բառերից, որ բառացիորեն նշանակում է բարի, լավ մահ:

Էվթանազիան այն գիտակցված գործողությունը կամ գործողությունից հրաժարումն է, որը հանգեցնում է անհույս, անբուժելի հիվանդ մարդու արագ մահվանը` անկասելի ցավերն ու տանջանքները դադարեցնելու նպատակով: Ավելի հստակ՝ էվթանազիա ասելով հասկանում ենք նրա անցավ եւ կարեկցանքից դրդված ոչնչացումը, ով տառապում է կամ համարում է, որ ինքը տառապում է, եւ ում տառապանքներն ապագայում կարող են դառնալ անտանելի:

Էվթանազիան բժշկի դիտարկմամբ կարող է լինել պասիվ եւ ակտիվ, իսկ հիվանդի դիտարկմամբ` կամավոր եւ ոչ կամավոր: Պասիվ էվթանազիայի դեպքում բժիշկը դադարեցնում է այն գործողությունները, որոնց նպատակը հիվանդի կյանքը երկարացնելն էր, քանի որ դրանք անօգուտ, անիմաստ է համարում (Ալբերտ Նալչաջյան, Մահվան հոգեբանություն, Երեւան, 1992, էջ 24 (հետայսու` Մահվան hոգեբանություն): Այն սովորաբար բժշկին հնարավորություն է տալիս հիվանդի մահվան դեպքում խուսափել անձնական պատասխանատվությունից:

Աշխարհում ավելի շատ ընդունված է պասիվ էվթանազիան:

Ալբերտ Նալչաջյանն իր «Մահվան հոգեբանություն» գրքում ակտիվ էվթանազիան այսպես է սահմանում. «Ակտիվ, դրական, գործուն էվթանազիա կատարելիս բժիշկն իրագործում է անհուսալի հիվանդի մահն արագացնող նպատակաուղղված գործողություններ» (անդ, էջ 24-25): Էվթանազիայի հակառակորդների կողմից այս տարատեսակների տարբերությունը մեկնաբանվում է մի դեպքում թույլ տալ մեռնել, մյուս դեպքում` որպես սպանություն:

Կամավոր էվթանազիան իրականացվում է հիվանդի նախնական համաձայնությամբ: Նա իր կամքն արտահայտում է նախապես եւ իրավաբանական տեքստով, որը լայնորեն սկսել է տարածվել Արեւմուտքի մի շարք երկրներում: Կամավորությունն այդ դեպքում պահանջում է որոշակի նկարագրություն, որը կբացառի որեւէ երկիմաստություն: Կամքը պետք է արտահայտվի բազմիցս, հստակ եւ վճռական, ազատ` առանց արտաքին բարոյական, իրավաբանական, հոգեբանական կամ մեկ այլ ճնշման` լավ տեղեկացվածության հիմքի վրա:

Ոչ կամավոր էվթանազիան իրականացվում է առանց հիվանդի համաձայնության, ինչը չի նշանակում, թե այն հակասում է նրա կամքին: Խոսքն այն իրադրության մասին է, երբ հիվանդը նախապես չի արտահայտել իր կամքը կամ չի կարող արտահայտել (գտնվում է կոմայի մեջ). ընդ որում՝ ենթադրվում է, որ եթե էվթանազիայի խնդրի առաջացման պահին հիվանդը հնարավորություն ունենար արտահայտել իր կամքը, նա կգերադասեր մահանալ (А. А. Гусейнова, Е. Л. Дубко, Этика, Москва, 2006, էջ 467): Այսպիսի իրավիճակներում որոշում ընդունելիս հիվանդի փոխարեն ընտանիքն է առաջին հեղինակությունը, իսկ երբ ընտանիքի անդամների մեջ համաձայնություն չկա, դատարանի միջոցով կարող է ընտրվել այն անձը, ով հանդես կգա հիվանդին փոխարինող` որոշում կայացնող: Այդ անձը պետք է լավ ճանաչած լինի հիվանդին, իմանա նրա բարոյական արժանիքները, որպեսզի կարողանա այնպիսի որոշում ընդունել, որին կհամաձայնվեր հիվանդը եւ նույն որոշումը կընդուներ՝ ֆիզիկապես կարող լինելու դեպքում:

Բացի կամավոր եւ ոչ կամավոր էվթանազիայից, գոյություն ունի նաեւ չկանխամտածված էվթանազիա, որը մեծ կիրառություն չունի: Չկանխամտածված էվթանազիան խղճահարությունից դրդված սպանությունն է այն կարողունակ հիվանդների, ովքեր ի վիճակի են արտահայտել իրենց կամքը, բայց հիվանդի կամքին հակառակ կատարվում է էվթանազիան (Joe Jenkins, Ethics and Religion, էջ 92-93):

Էվթանազիայի խնդիրը ծագել է արեւմտյան մշակույթում, գլխավորապես՝ բողոքականության ազդեցության շրջանում: Կենսահույզ այս խնդիրն ունի իր երկար պատմությունը: Հայտնի է, որ անհույս հիվանդների կամ ծանր վիրավորների կյանքին վերջ դնելը բավականին տարածված երեւույթ է եղել Հին աշխարհում, մասնավորապես` Հին Հունաստանում: Այդ է վկայում Պլատոնի «Հանրապետություն» հռչակավոր աշխատությունը, ուր կանխորոշելով ցանկալի պետական կառուցվածքի հիմնական գծերը՝ հեղինակն այն կարծիքն է հայտնում, որ բժիշկները չպետք է խնամեն այն մարդուն, որն այլեւս ի վիճակի չէ ապրելու, եւ պետք է թույլ տալ, որ նա մահանա: Պլատոնը կարծում է, որ այդ վերաբերմունքը նպաստավոր է ե՛ւ հիվանդի, ե՛ւ պետության համար:

Միջին դարերում բազմաթիվ զինվորներ ճակատամարտի ժամանակ մնում էին մարտի դաշտում՝ ծանր վիրավորված, մահամերձ ու անփոխադրելի վիճակում: Նրանք դատապարտված էին անխուսափելի մահվան՝ հոգեվարքի տանջալի ապրումներով: Այսպիսի իրավիճակներում մահը դիտվում էր որպես փրկություն, փրկություն երբեմն երկար եւ սաստիկ ցավից ու տանջանքից: Հետաքրքրականն այն է, որ այսպիսի իրավիճակների մեջ գտնվող զինվորների համար գործում էին հատուկ պատրաստված մարդիկ՝ խաչակերտ դաշույններով, ովքեր իրականացնում էին մեռնողի վերջին «ցանկությունը»: Այդ դաշույնը հայտնի էր «միզերկորդիա» անունով, որը թարգմանաբար նշանակում է գթասրտություն (հետայսու՝ բիոէթիկա) (Ս. Հ. Դավթյան, Բիոէթիկա, Երեւան, 2009, էջ 111):

Էվթանազիայի առաջին զանգվածային կիրառմամբ աչքի է ընկել ֆաշիստական Գերմանիան: Նացիստների կողմից մշակված էվթանազիայի փորձը դարձավ էվթանազիայի քաղաքական առաջին ծրագիրը, որն ի կատար ածվեց: Դեռեւս 20-րդ դարի սկզբին գերմանացի հոգեբույժ Գոհեն եւ բժիշկ Բինբինգը փորձեցին հիմնավորել ազգի եւ մարդկության համար «ոչ լիարժեք» անձանց ոչնչացման անհրաժեշտությունը: Այդ մարդկանց ցուցակում առաջին հերթին հոգեկան եւ ծանր խրոնիկական հիվանդություններ ունեցողներն էին: Դրանից երեսուն տարի անց ֆաշիստական պետությունն իրականացրեց այդ ծրագիրը: 1939 թ. սեպտեմբերին էվթանազիայի հայրը` Ադոլֆ Հիտլերը, ստորագրեց գաղտնի հրամանագիր, որի համաձայն՝ «կյանքի բոլոր ձեւերը, որոնք անարժան են կյանքին», հարկավոր է ենթարկել էվթանազիայի:

1939-1945 թթ. «Էվթանազիայի ծրագրի» զոհերի թիվը Գերմանիայում կազմում էր 120000-250000 մարդ: Պատերազմից հետո որոշ էվթանազիստ բժիշկներ ինքնասպան եղան, մյուսները դատվեցին Նյուրենբերգի դատարանի կողմից: 1946 թ. հոկտեմբերի 25-ից մինչեւ 1947թ. հուլիսի 19-ը Նյուրենբերգի ռազմական դատարանը քննեց քսաներեք բժիշկ էսէսականի գործ եւ նրանց մեղադրեց պատժի առավելագուն չափով: Սեւ համազգեստով բժիշկների հանցավոր գործունեության շրջանակները լայն էին ու բազմազան. գազային խցիկների համար գերիների ընտրություն, համակենտրոնացված ճամբարներում եղած հիվանդների ոչնչացում՝ ֆենոլ կամ կապտաթթու ներարկելով, արտասահմանցի կին բանտարկյալների հղիության արհեստական ընդհատում, մարդկանց եւ հատկապես միաբջջային երկվորյակների վրա գիտափորձերի կիրառում, ռենտգենյան ճառագայթներով մարդկանց ստերջացման, բծավոր տիֆով եւ վիրուսային այլ հիվանդություններով վարակման փորձեր, մարդկային գանգերի եւ վերջույթների «հավաքածուի» ստեղծում եւ շատ ուրիշ վայրագություններ:

Խոսելով Ֆաշիստական Գերմանիայում իրականացված էվթանազիայի կիրառման մասին՝ կարեւոր է նշել, որ այն գաղափարախոսությունը, որն այժմ նպատակաուղղված է էվթանազիայի արդարացմանը, չի նույնանում նացիստական գաղափարախոսության հետ: Էվթանազիան ենթադրում է մահ հիվանդի օգտին, իսկ ֆաշիստները սպանում էին մարդկանց` առանց նրանց օգուտի մասին մտածելու (Tony Hope, Medical Ethics, Oxford, 2004, էջ 10): Այնուամենայնիվ, գոյություն ունեն հատման եզրեր էվթանազիայի ժամանակակից գաղափարախոսության եւ նացիստական թեորիայի միջեւ: Այդ ընդհանրությունը պայմանավորված է մարդու՝ որպես անհատի բացառիկության ճանաչելիության գաղափարի անտեսումով, իսկ երբ բացակայում է այդ արժեքի գիտակցությունը, որը սերտորեն կապված է Աստծո գոյության համոզմունքի հետ, մարդկային փոխհարաբերությունները կարգավորվում են կամ պետական մակարդակով կամ էլ սկզբունքայնության դրսեւորումներով: Իսկ եթե մարդկային կյանքը ոմանց համար իրենից ոչ մի արժեք չի ներկայացնում, միշտ կգտնվեն մարդիկ, ովքեր կփորձեն այն օգտագործել՝ հանուն իրենց քմահաճույքների բավարարման:

Ներկայումս էվթանազիայի խնդրի վերաբերյալ հասարակության մեջ առկա է երկու հակադիր մոտեցում` ազատական եւ պահպանողական: Այս երկու կողմերը մերժելիս կամ արդարացնելիս բախվում ենք խնդրի լուծման համար անհրաժեշտ այնպիսի կենսական հարցերի, ինչպիսիք են` մարդն ազատություն ունի՞ կամ բարոյական իրավունք ունի՞ վարվելու այնպես, ինչպես ինքն է ցանկանում, բարոյական կարո՞ղ է համարվել նրա այդ ցանկությունը, երբ այն չի վնասում ուրիշին կամ չի սահմանափակում այլ մարդկանց ազատությունը, նա իրավունք ունի՞ ընտրելու իր մահվան ձեւն ու ժամանակը եւ պե՞տք է արդյոք, որ աջակցություն ստանա այդ գործողության մեջ, մարդն իրավունք ունի՞ իր նմանին եւ Աստծո պատկերն ու նմանությունը կրողին կյանքից զրկելու, կամ այդ դեպքում ինչպիսի՞ն է բարոյական պատասխանատվություն կրելու խնդիրը, բժիշկը պե՞տք է աջակցի հիվանդին մահանալ նույնիսկ այն դեպքում, երբ առկա է վերջինիս համաձայնությունը եւ խնդրանքը, ի՞նչ ազդեցություն կունենա այս աջակցությունը մյուս հիվանդների, հոգեկան ծանր դեպրեսիայում գտնվող մարդկանց վրա (Հոլանդիայում դատարանը վճիռ է կայացրել որոշ հիվանդ երեխաների կյանքի նկատմամբ կիրառված եւ ծանր հոգեկան դեպրեսիայի վիճակում գտնվող անձանց ցանկությամբ կատարված էվթանազիայի համար պատիժ չսահմանել: Այս երկիրն առաջնորդվում է այն սկզբունքով, որ հոգեբանական տառապանքը մտնում է անհրաժեշտ չափանիշների մեջ, որոնք օրինական են դարձնում բժշկի օգնությունը): Եվ առհասարակ հասարակության վրա որքանո՞վ կամ ո՞ր դեպքերում է ընդունելի տառապալի կյանքն արհեստական միջոցներով երկարաձգելը եւ այլն: Էվթանազիան շարունակում է առաջ քաշել անձնական եւ հասարակական արժեքների, անհատի իրավունքի եւ դրա սահմանների, բժշկության նպատակի եւ մեռնել ցանկացող հիվանդների նկատմամբ պարտականություններ ունենալու հարցեր:

Շարունակելի

Ժորա սրկ. ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s