ՍԻՄԵՈՆ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ՓՈՐԱԳՐԱՆԿԱՐ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

 Հայ ժողովրդի հոգեւոր կենտրոն Սբ Էջմիածինն իր Մայր տաճարով դարեր շարունակ ոչ միայն եղել է հոգեւոր-գրական բարձր ներշնչումների աղբյուր, այլեւ արտացոլվել հայ եւ համաշխարհային արվեստի տարբեր բնագավառներում՝ մանրանկարչություն, որմնանկարչություն, սրբանկարներ, փորագրանկարներ, եկեղեցական վարագույրներ եւ ծածկոցներ, կազմարվեստ, հայրապետական կոնդակների ճակատային մասի ձեւավորում եւ այսպես շարունակ:

Պայմանավորված արվեստի տարբեր տեսակների արտահայտչամիջոցների տեխնիկական եղանակներով, տարբեր դարաշրջանների գեղագիտական ըմբռնումներով եւ աշխարհայացքով ու եվրոպական արվեստում Հայաստանի ընկալմամբ՝ Ս. Էջմիածինը թեեւ գեղարվեստական ամենատարբեր լուծումներով է ներկայացվել, սակայն բոլոր այդ ստեղծագործություններին բնորոշ է պատկերագրական հետեւյալ ընդհանուր կառուցվածքը:

Կենտրոնում Ս. Էջմիածնի Մայր տաճարն է, որի մի կողմում հրեշտակը ս. Գրիգորին ցույց է տալիս այն հրաշալի տեսիլը, որով գծագրվեց Հայոց եկեղեցիների Մայր եկեղեցին, մյուս կողմում՝ պատուհասվածների բազմությունն է՝ Տրդատի գլխավորությամբ, եւ բժշկություն է հայցում ս. Գրիգորից:

Այս երկու պատկերներին զուգահեռ՝ նրանցից վերեւ կամ ներքեւ, դարձյալ տաճարի աջ եւ ձախ կողմերում, պատկերվում են Հայոց Դարձը՝ Տրդատ Մեծի, Խոսրովիդուխտ արքայաքրոջ, Աշխեն թագուհու, Հայոց ավագանու եւ ժողովրդի մկրտությամբ, եւ Հռիփսիմյանց կույսերի չարչարանքներն ու նահատակությունները: Այս չորս դրվագներից յուրաքանչյուրի կողքին մեկական եկեղեցի է պատկերվում, որոնք կենտրոնում գտնվող Մայր տաճարի հետ միասին ներկայացնում են Ս. Էջմիածինը եւ մյուս չորս եկեղեցիները՝ Ս. Հռիփսիմե, Ս. Գայանե, Ս. Շողակաթ եւ Հնձանի կամ Մարիանե կույսի եկեղեցի:

Ս. Էջմիածնից վերեւ պատկերվում է Արարատը՝ Նոյյան տապանով, իսկ կենտրոնական վերին մասում՝ Ս. Երրորդությունը, Հայր Աստված, Աղավնաձեւ վար իջնող Սուրբ Հոգին եւ ոսկե մուրճը ձեռքին ու հրեշտակների բազմությամբ վար խոյացող Միածինը, Ում ոսկյա մուրճի հարվածից վեր էր խոյանալու Միածնաէջ Մայր տաճարը:

Պատկերագրական այս կառուցվածքի հիմքում ընկած է Ագաթանգեղոսի “Հայոց Պատմությունը” եւ ի մասնավորի՝ Ս. Գրիգորի տեսիլը:

Համեմատելով Ս. Էջմիածնին նվիրված պատկերները, ըստ ժամանակագրական ընթացքի, համաբնույթ գեղարվեստական ստեղծագործությունների հետ՝ մեկ անգամ եւս համոզվում ենք, թե ինչպես են նրանք իրար զուգահեռ ընթանում, երբ գրական ստեղծագործություններում ներկայացված պատմություններն ու ավանդություններն իրենց պատկերային արտացոլումն են գտնում Ս. Էջմիածնին նվիրված նկարներում, իսկ վերջիններս էլ իրենց հերթին գրական ստեղծագործության նյութ են դառնում:

Հայ ձեռագրային աշխարհի ու հնատիպ գրքերի, ինչպես նաեւ հայ եւ համաշխարհային արվեստի բազմահազար ստեղծագործությունների քննության ընթացքում մեզ հաջողվել է ի մի ժողովել 14-18- րդ դարերում ստեղծված եւ Ս. Էջմիածինը ներկայացնող ավելի քան 100 պատկեր, որոնք դասակարգել ենք ըստ պատկերագրական դրվագների, ժամանակաշրջանի, արվեստի տեսակի ու ստեղծման միջավայրի՝ Հայաստան ու եվրոպական երկրներ:

Մինչ առանձին գրքով այս աշխատանքը հրատարակության պատրաստելը, որը ցույց կտա Ս. Էջմիածնի գրական-պատկերային ընկալումը դարերի հոլովույթում, “Քրիստոնյա Հայաստանի” էջերում կներկայացնենք մի շարք նման բնորոշ պատկերներ՝ ըստ արվեստի տարբեր բնագավառների եւ դարաշրջանների:

Մեր այս շարքը ցանկանում ենք սկսել Սիմեոն Ա Երեւանցու (կթղ. 1763-1780 թթ.) հրատարակություններից մի քանիսում տեղ գտած մի պատկերով, որը թե՛ լավագույն օրինակն է արվեստի եւ գրական ստեղծագործությունների միասնության ու միմյանց փոխլրացման եւ թե՛ լավագույնս արտահայտում է Էջմիածնականության՝ որպես հայ ժողովրդի ազգակենտրոնության եւ ազգահավաքման այն գաղափարը, որն իր բարձրակետին էր հասնելու հենց Սիմեոն կաթողիկոսի ազգային-եկեղեցական գործունեությունում ու հոգեւոր-գրական ստեղծագործություններում:

Այս պատկերը պատրաստվել է 1772 թ., որը թե՛ արաբական թվանշաններով եւ թե՛ հայկական տառերով նշված է փորագրանկարի վերեւի ձախ անկյունում:

Երկու շրջանակների մեջ ընդգծված ՍԿ-ն նշանակում է Սիմեոն կաթողիկոս, իսկ ԳՄ-ն՝ Գրիգոր Միքայելյան, ով հնդկահայ մեծահարուստ Գրիգոր Չաքիկյան-Միքայելյանն է, ում միջոցներով Սիմեոն հայրապետը կառուցեց Ս. Էջմիածնի տպարանը եւ թղթի գործարանը:

Շնորհիվ Սիմեոն կաթողիկոսի հրատարակությունների վերջում զետեղված հիշատակարանների՝ պատմությունը պահպանել է նաեւ փորագրանկարի պատրաստողի անունը՝ Հարություն սարկավագ Էջմիածնեցի:

Այստեղ, ինչպես տեսնում ենք, պատկերն ուղեկցվում է Սիմեոն կաթողիկոսի բանաստեղծության տողերով, որոնք թե՛ շրջանակում են պատկերը եւ թե՛ գտնվում են պատկերի ներսում, ուր թեմատիկ չորս դրվագներից յուրաքանչյուրին կից բերված է բանաստեղծական մեկ տուն:

Նկարի շրջանակի չորս կողմերում մեկական տողով ներկայացվում է առաջին տունը.

Հռչակեալ դաշտ Արարատեան,

 

Հին եւ նոր բարեաց գանձարան,

 

Տանըս Հայոց յատուկ նշան,

 

Ուրոյն եւ պարծանաց արձան:

 

 

Այս տան առաջին տողում ներբողվում է հռչակյալ դաշտն Արարատյան, երկրորդ տողում այն անվանելով հին եւ նոր բարյաց զույգ գանձարան՝ Սիմեոն կաթողիկոսը նկատի ունի Հին եւ Նոր Կտակարանները, որոնց պարգեւած զույգ բարիքները Արարատյան դաշտը, որպես մի գանձարան, կրում է իրենում: Երրորդ տողում ասվում է, որ այդ զույգ գանձերը տրվել են որպես Հայոց տան հանդեպ հատուկ սիրո նշան, որոնք վերջին տողում արդեն անվանվում են պարծանքի արձան:

Այս պատկերի վերին մասի ձախ անկյունում Արագած լեռն է՝ նրա վրա անպարան կախված Լուսավորչի կանթեղով, եւ այս դրվագի ներքո բերված են Սիմեոն կաթողիկոսի բանաստեղծության հաջորդ երկու տողերը.

 

Լեառն Արագած՝ տուն սրբութեանց,

 

Լուսաւորեալ լուսով անանց:

 

 

Այս ավանդության գրական առաջին սկզբնաղբյուրը 13-րդ դարի հեղինակ Վարդան վարդապետի “Աշխարհացոյցն” է: Ստորեւ կներկայացնենք վերջինիս՝ ս. Գրիգոր Լուսավորչի կանթեղին նվիրված հատվածը՝ աշխարհաբար բառացի փոխադրությամբ. “Մեծասքանչ լեռն Արագած, որ ստորոտից մինչեւ լեռան կատարը օր ու կեսվա ճանապարհ է, եւ նրա գագաթը չորս մասի է բաժանվում՝ մեծամեծ լեռների եւ նրանց միջեւ հարթահատակ հովտաձեւ գոգ եւ լեռների չորս ծայրերը իրար հանդեպ խաչանման են: Ասում են, թե լեռներն այն օրհնված եւ օծված են տերունական նշանով, սուրբ Լուսավորչի շնորհաբաշխ աջով ի փառս խաչյալ Քրիստոսի: Եվ հովտի մեջ գտնվում է քարածերպ մի այր: Այս այրում կառուցված է փոքր տաճար, խորան, եւ կախված է կանթեղ առանց պարանի եւ ջրի փոխարեն արտասուքով լցված եւ երկնային հրով վառված եւ մինչեւ այսօր անշիջանելի է եւ այսպես կմնա մինչեւ Քրիստոսի գալուստն ի դատաստան, եւ այս կանթեղը բազում արժանավորներ տեսել են եւ տեսնում են այդ հրաշքը ի փառս Քրիստոսի”:

Այս փորագրանկարը ասես հայելային արտացոլումը լինի Վարդան վարդապետի տողերի, ուր Արագածը գծագրված է եռամաս, իսկ չորրորդ մասը բնականաբար, գտնվում է պատկերի թիկունքում եւ մտովի վերականգնվում է չորրորդ գագաթը: Նրա լեռնային գծագրման վերին մասում հստակորեն պատկերված է հարթահատակ հովտաձեւ գոգը, իսկ վերեւում էլ անպարան կախված է Լուսավորչի կանթեղը՝ երկնքի ու Արագածի միջեւ: Այս պատկերը հիշեցնում է նաեւ Թումանյանի նշանավոր տողերը.

Կախ է ընկած առանց պարան

 

Արագածի կատարին,

 

Ու սեղանից հսկայական

 

Լույս է տալիս աշխարհին:

 

 

Արագածի կողքին Արարատն է՝ Նոյյան տապանով, եւ բերված են բանաստեղծության հաջորդ երկու տողերը.

 

Այս է Մասիս մեծ լեառն այն,

 

Առ որ հանգեաւ Նոյեան տապան:

 

Այստեղ, փաստորեն, պատկերված է միայն Մեծ Մասիսը, որի վրա դադար առավ Նոյի տապանը: Այս փորագրանկարը թեեւ ստեղծվել է Հայաստանում՝ Ս. Էջմիածնում՝ հենց Արարատի դիմաց, սակայն միջնադարից եկող խորհրդաբանական մի ըմբռնմամբ եւ վերջինիս վրա հիմնված պատկերագրությամբ, ինչպես եվրոպական արվեստում, այնպես էլ այստեղ, Մասիսի իրական գծագրման փոխարեն այն կոնաձեւ է ներկայացված, որը եւս վկայում է գրական-այլաբանական ըմբռնումների եւ ավանդությունների միջնադարյան պատկերագրության վրա ունեցած մեծ ազդեցության մասին: Իսկ թե ինչու է Արարատը միջնադարում կոնաձեւ պատկերվել, այս հարցին կանդրադառնանք Ս. Էջմիածնի եւ կոնաձեւ Արարատի պատկերներին նվիրված հոդվածում:

Այստեղ փորագրանկար գծերի շարժման ուղղությամբ արտահայտվել են նաեւ Արագածի եւ Արարատի հետ կապված հետեւյալ ըմբռնումները: Արագածը համարվում է հազար ակն՝ հազար աղբյուր ունեցող, եւ ըստ այդմ՝ Արագածը գծագրող գծերը ներքեւ են իջնում, որը խորհրդանշում է աղբյուրների վար հոսելը: Ջրի պարգեւած կենդանությունն ու բուսաբերությունն են ներկայացնում Արագածի ստորոտին պատկերված բույսերն ու ծաղիկները:

Արարատի գծերի շարժման ընթացքն արդեն վեր է ուղղված, ինչպես որ Արարատն է ներկայացվում որպես վեր խոյացող քարեղեն մի զանգված, որի վրա հանգավ Նոյյան տապանը:

Նկարի կենտրոնում Ս. Էջնիածինն է, որը գծագրվում է հրեշտակների դասով շրջապատված Միածնի էջքով եւ ոսկի մուրճի հարվածով: Այս էջքի սլացքը դարձյալ ներկայացված է գծերի շարժմամբ, որոնք Միածնի երկու կողմերից գալիս եւ հանգչում են Մայր տաճարի գմբեթի խաչին:

Ներքեւում՝ տաճարի մոտ, հրեշտակը ս. Գրիգորին ներկայացնում է այս հրաշալի տեսիլի մեկնությունը:

Միածնի էջքը ներկայացնող երկու գծաշերտերին զուգահեռ բերված են բանաստեղծության հաջորդ երկու տողերը.

 

Աստ էջ փառօք Հօր Միածին

 

Յատկապէս յայց հայոց ազգին:

 

Այս տողերից առաջինը գրված է Սահակ Գ Ձորափորեցու (կթղ. 677-703 թթ.) նշանավոր շարականի “Էջ Միածինն ի Հօրէ եւ լոյս փառաց ընդ Նմա” տողի հետեւողությամբ: Երկրորդ տողով էլ այն միտքն է ընդգծվում, որ Միածինն Իր էջքով առանձնակի, հատուկ կերպով իջավ հայոց ազգի համար:

Եվ վերջապես, այս բանաստեղծության ողջ իմաստը խտացված է Էջմիածնի Մայր տաճարի ներքո առանձին մի շրջանակի մեջ առնված հետեւյալ տողերում.

Այս է կերտեալն ի Միածնէն

 

Երկրորդ տապանն լուսեղէն:

Վերջին այս տողով պարզ է դառնում եւ առաջին տան “Հին եւ Նոր բարեաց գանձարան” տողը, որը նշանակում է, որ Արարատի գագաթին է գտնվում Հին Ուխտի Նոյյան տապանը, իսկ Արարատյան դաշտում՝ Նոր Ուխտի եկեղեցին:

Բանաստեղծական այս տողը խարսխված է Հին եւ Նոր Կտակարանների խորհրդանշական այն զուգահեռի վրա, որով Հին Ուխտի Նոյյան տապանը, ուր մարդկությունը փրկվեց ջրհեղեղից, Նոր Ուխտում դարձավ եկեղեցին, ուր մարդկությունը փրկվում է մեղքերի ջրհեղեղից:

Քանի որ Ս. Էջմիածինը գտնվում է տապանակիր Արարատի դիմաց, ուստի հայ մատենագրությունում այն միտքն է շեշտվում, որ Արարատի վրա հանգչած Նոյյան տապանը Արարատյան դաշտում դարձավ Ս. Էջմիածնի Մայր տաճարը՝ որպես փրկության տապանը հայ ժողովրդի:

 

Վարդան ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ

 

Բանասիրական գիտ. թեկնածու

 

 

 

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s