ԱՎԵՏԱՐԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱԿՆԵՐ

“ԱՆԻՐԱՎ ՏՆՏԵՍԻ ԱՌԱԿԸ”

(Ղուկ. ԺԶ 1-8)

 
Մեր հյուրն է Բյուրավանի Սբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու հոգեւոր հովիվ Տ. Ղազար քհն. ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ


— Ըստ Եկեղեցու սբ վարդապետների եւ մեկնիչների՝ այս առակը ողորմության եւ բարի գործերի մասին է՝ նյութական հարստությունն իմաստնաբար տնօրինելու եւ գործածելու ճանապարհով, որի նպատակը “հավիտենական հարկերի տակ” տեղ ունենալն է։ Ասել է թե՝ նյութական հարստությունը՝ “անիրավ մամոնան”, հսկայական դերակատարություն ունի մեր հավիտանական փրկության կամ կորստի մեջ՝ կախված այն բանից, թե ինչպես ենք տնօրինում այն։ Այդուհանդերձ, ամեն ինչ այնքան էլ հստակ չէ. այս առակը, որ Ավետարանի ամենաբարդ դրվագներից մեկն է համարվում՝ իր ոչ միանշանակ մեկնության առումով, դարեր շարունակ վեճերի եւ տրամագծորեն հակադիր մեկնությունների, անգամ շահարկումների առարկա է դարձել։ Իսկ շահարկումների հիմնական առիթն այն է եղել, որ իբրեւ թե Հիսուս Քրիստոսը մարդկանց բարոյական դաս է տալիս, ո՛չ ավել, ո՛չ պակաս, անբարո մի մարդու՝ անիրավ տնտեսի խարդախ արարքի օրինակով. “Գովեց տնտեսին, քանի որ իմաստությամբ գործեց”։ Փորձենք հասկանալ այս հակասությունը։

— Իրականում ոչ մի հակասություն էլ չկա։ Հակասությունը մտացածին է, հնարովի կամ էլ թյուրըմբռնման արդյունք, որն էլ իր հերթին հետեւանք է առակի մակերեսային ընթերցման։

Համամիտ եմ, որ այս առակն Ավետարանի ամենաբարդ դրվագներից է, եւ այս կամ այն միտքը, այս կամ այն արտահայտությունը տարբեր բացատրությունների է արժանացել անգամ սուրբ հայրերի կողմից։ Սակայն գլխավորում համամիտ են բոլորը։ Այն է՝ ողորմությունը փրկության դուռ է բացում. սա է առակի հիմնական ասելիքը, որն արտահայտվում է առակին անմիջապես հաջորդող՝ Հիսուսի պատգամով. “Անիրավ մամոնայից ձեզ համար բարեկամներ արեք” (Ղուկ. ԺԶ 9), այսինքն՝ նյութական հարստությունը ողորմության ճանապարհով օգտագործեք ձեր իսկ փրկության համար։ Ինչ վերաբերում է շահարկումներին, արդեն ասվեց, որ դրանք Տիրոջ խոսքը տգիտաբար կամ միտումնավոր նենգափոխելու նպատակ են հետապնդել՝ առակի այլաբանությունը պարզունակ մեկնելով կամ դիտավորյալ չտեսնելով՝ Նրան եւ Նրա վարդապետությունը սեւացնելու համար։

Ասում է. “Մի մեծահարուստ մարդ կար, որ մի տնտես ուներ. եւ նրա մասին ամբաստանություն եղավ, որպես թե վատնում է իր տիրոջ ունեցվածքը”։ “Մեծահարուստ մարդն” Աստվածն է, Ով արարիչ Տերն է տիեզերքի անբավ հարստության։ Նրա տնտեսն Իր իսկ արարչության պսակ մարդն է, ում իշխանություն տրվեց “ծովի ձկների, երկնքի թռչունների, ողջ երկրի անասունների եւ երկրի վրա սողացող բոլոր սողունների վրա” (Ծննդ. Ա 26)։ Ծննդոց գրքում նաեւ ասվում է. “Տեր Աստված Իր ստեղծած մարդուն տեղավորեց բերկրության դրախտում, որպեսզի սա մշակի ու պահպանի այն”։ Եվ ուրեմն՝ Աստված Իր ունեցվածքի տնտեսին՝ մարդուն, ի թիվս բազում պարգեւների (անմահ կյանք, դրախտի վայելչություն եւ այլն), եւս երկու կարեւոր բան տվեց՝ իրավունք (իշխանություն Իր ստեղծած բոլոր արարածների վրա) եւ պարտականություն (մշակելն ու պահպանելը)։ Տվեց նաեւ ազատ կամք՝ ընտրելու բարին կամ չարը, ճիշտը կամ սխալը՝ անշուշտ ասելով, թե որն է բարին եւ զգուշացնելով չարից։ Արարիչն Ինքը հավերժական Էություն է եւ Իր տնտեսին նույնպես հավերժական բնություն պարգեւեց, այսինքն՝ անմահ կյանք։ Սակայն աստվածային ներդաշնակությունը խախտվեց. տնտեսը վատնեց իր տիրոջ ունեցվածքը, այսինքն՝ մարդը վատնեց իր Տեր Աստծու՝ իրեն վստահված ունեցվածքը. գայթակղվելով չարից՝ մեղանչեց ու դրանով իսկ վատնեց ամենաթանկը՝ Աստծու վստահությունը։ Եվ ահա տերը կանչեց նրան եւ ասաց. “Այս ի՞նչ եմ լսում քո մասին. տո՛ւր քո տնտեսության հաշիվը, որովհետեւ տնտես լինել չես կարող”։ Մեղքին հետեւում է պատիժը, որի մասին զգուշացվել էր. տնտեսը, որը մեծահարուստի բարձրագույն պաշտոնյան է, զրկվում է իր պաշտոնից, ավելին՝ նրանից տնտեսության հաշիվն է պահանջվում։ Այսինքն՝ մարդը զրկվում է հավերժական կյանքից, քանի որ “… մեղքի վարձը մահն է”՝ ըստ առաքյալի։ Եվ ահա ստեղծվում է մի նոր իրադրություն, որ է անկում ապրած մարդու երկրավոր կյանքը։ Սաղմոսերգուն ասում է. “Մարդը պատիվ ուներ եւ չհասկացավ, հավասարվեց անբան անասուններին ու նմանվեց նրանց” (Սաղմ. ԽԸ 13)։ Մարդը, որ արարվել էր եդեմական դրախտի մեջ հավիտենական կյանքի համար, վռնդվեց “տնտեսությունից”, մեղքի պատճառով մահվան դատապարտվեց եւ փաստորեն մնաց երկրավոր մի կարճ կյանքի հույսին։ Ահավասիկ երկրավոր այս կյանքի գլխավոր իմաստն ու բարձրագույն նպատակն այլեւս դառնում էին այն, որ այդ կարճ կյանքի ընթացքում մարդը, գիտակցելով Աստծու առաջ իր անարժանությունը, իր՝ ադամական մեղքով վարակված լինելը, պիտի ընտրեր աստվածային ճշմարտությունը։ Այլապես՝ հավիտենական կործանում։ Առակի հերոսը շատ լավ է ըմբռնում ստեղծված դժվարին կացությունը, սկսում է մտահոգվել իր ապագայի մասին եւ գտնում է հնարը. “Տնտեսն իր մտքում ասաց. “Ի՞նչ պետք է անեմ, քանի որ իմ տերը տնտեսությունս ինձնից վերցնում է. հողի վրա աշխատել չեմ կարող, մուրալ ամաչում եմ։ Գիտեմ, թե ինչ պիտի անեմ, որպեսզի երբ տնտեսությունիցս հեռացվեմ, ընդունեն ինձ իրենց տները”։ Անկեղծ մտահոգությունն ապագայի հանդեպ ծնեց մի պտուղ, որով եւ տնտեսը հնարամտությամբ կարողացավ ստեղծել իր փրկության համար շատ լավ աշխատող մի “մեխանիզմ”. դա ողորմությունն էր։ Հենց այս դրվագից էլ սկիզբ են առնում առակի շուրջ ծավալվող վեճերն ու անհամաձայնությունները։ Ի՞նչ արեց տնտեսը. նա մեկ առ մեկ իր մոտ կանչեց տիրոջ պարտապաններին եւ զգալիորեն զեղչեց նրանց պարտքերը, այլ կերպ ասած՝ նրանց բարոյապես պարտական դարձրեց իրեն, որպեսզի պաշտոնից հեռացվելուց հետո այդ մարդիկ օթեւան տան իրեն։ Եվ այս ամենը՝ դարձյալ տիրոջ ունեցվածքի հաշվին։ Ըստ էության՝ տնտեսը զգուշացվելուց հետո էլ շարունակեց վատնել տանտիրոջ հարստությունը, սակայն պարտապաններին սիրաշահելով՝ արդյունքում իր համար շատ լավ ապագա ապահովեց…

— Աշխարհի՛ մտածողությամբ, տե՛ր հայր։ Տնտեսի հնարամտությունը, վերջին հաշվով, ընդամենն “աշխարհի որդու”՝ ճարպիկ ավազակի լավ մտածված ու ճիշտ ժամանակին հղացված մի խարդախություն էր։ Իսկ ո՞ւր մնացին բարոյական արժեքներն ու չափանիշները։

— Դրանք առակի ենթատեքստում են՝ տողատակերում։ Չմոռանանք, որ սա առակ է։ Իսկ առակի դեպքում մենք գործ ունենք այլաբանության հետ, որը կարող է նաեւ միանգամից չընկալվել կամ ճիշտ չընկալվել։ Յուրաքանչյուր առակ, խրատ, պատգամ իր բարոյախոսությունն ունի, ուրիշ խոսքով՝ իր բարոյական բացատրությունը՝ ինչո՞ւ, հանուն ինչի՞… Այս առակի բարոյախոսության արտաքին, “երեւացող” կողմը, թերեւս, բացասական երանգ ունի. ուրիշի ունեցվածքի հաշվին լավություն է անում եւ դեռ գովաբանվում է։ Սրան դեռ կանդրադառնանք։ Սակայն կրկնում եմ՝ այստեղ խորքային իրական բարոյախոսությունը, այսինքն՝ այն, ինչ ուզում էր պատգամել Քրիստոսն Իր աշակերտներին եւ մյուսներին, խնամքով թաքցված է տողատակում։ Տեսե՛ք՝ տնտեսը կարող էր այդքան հնարամիտ չգտնվել, կարող էր ծուլանալ, ոչինչ չանել կամ վռնդվելուց առաջ մի քանի օր եւս զեխությամբ վայելել տիրոջ ունեցվածքը։ Մինչդեռ այլ կերպ վարվեց, քանի որ իմաստություն ուներ։ Իր ապագայի (իմա՝ փրկության) մասին մտահոգություն եւ հնարամտություն. այս երկու շնորհներն են, որ ընդգծված գովաբանվում են առակի մեջ. “Եվ տերը գովեց անիրավ տնտեսին, որովհետեւ հնարամտությամբ գործեց, քանի որ այս աշխարհի որդիներն ավելի հնարամիտ են, քան լույսի որդիները՝ իրենց սերնդի մեջ”։

— Զուտ աշխարհիկ եւ խիստ պրագմատիկ մտքի արգասիք մի ասույթ կա, ինչն անվերապահորեն չի ընդունվում հոգեւորից հեռու մարդկանց կողմից։ Այն է՝ “Նպատակն արդարացնում է միջոցները”։ Որքան էլ ասենք՝ իրական պատգամը տողատակում է, միեւնույն է, դժվար է ձերբազատվել այն մտքից, որ առակի հերոսը, որը գովաբանվում է տիրոջ կողմից, որքան էլ հնարամիտ, սակայն ավազակ է, անիրավ ու թալանչի։ Տնտեսն ի սկզբանե խաբեությամբ է գործել՝ ընդհուպ մինչեւ այն պահը, երբ իր համար անիրավ շահ պատրաստեց՝ տիրոջ ունեցվածքի հաշվին զիջելով պարտապաններին։ Կարելի՞ է ասել, որ այս պարագայում գործում է վերոհիշյալ ասույթը, եւ արդյո՞ք դա նկատի ունեն սուրբ հայրերը, երբ անիրավ տնտեսի գոնե վերջին արարքը տեսնում են հավիտենականության դաշտում՝ որպես փրկության միջոց։ Եվ հետո, ինչպե՞ս են մեկնիչները հանգել այն մտքին, որ անիրավությամբ գործող տնտեսի արարքը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ՝ ողորմածություն։

— Եթե ընդունում ենք, որ առակի “մեծահարուստ մարդն” այլաբանորեն խորհրդանշում է Աստծուն, ապա պետք է նաեւ հասկանանք, որ տիեզերքի Արարչի կեցվածքը լինում է աստվածային, արքայական, հայրական, վերջապես՝ ներողամիտ. այնպիսին, ինչպիսին որ եղավ անիրավ տնտեսի հանդեպ, իսկ ավելի ճիշտ՝ նրա հնարամտության։ Չմոռանանք, որ մենք այս ամենը դիտում ենք այլաբանական հարթության վրա։ Եվ այդ տեսանկյունից դիտելով ու դատելով՝ պետք է հասկանանք, որ ոչ մեկս այս երկրի վրա չունենք մեր սեփական ունեցվածքը։ Այն, ինչը թվում է՝ մերն է՝ գույք, հողակտոր, թանկարժեք զարդեր եւ այլն, վաղը կարող է մերը չլինել, որովհետեւ աշխարհի բարիքները մարդու ձեռքին այսպես թե այնպես ժամանակավոր են։ Դրանք բոլորը միայն եւ միայն դրանք Արարողի “սեփականությունն” են։ Եվ եթե այդ սեփականությունից, այսինքն՝ Տիրոջ ունեցվածքից, որեւէ մեկը (այս դեպքում՝ տնտեսը), բաժին է հանում նեղության մեջ գտնվողին (պարտատերերին), ուրեմն դա ողորմություն է. չէ՞ որ տնտեսն ինքը չուներ, իսկ Տիրոջ անբավ հարստությունը նրա արարքով չսպառվեց։ Տիեզերքի Արարիչը երբեք չի սնանկանա, եթե մենք Իր ունեցվածքից ողորմություն անենք, Իր զորությունից, Իր սրբությունից, Իր ճշմարտությունից բաժին հանենք ուրիշներին։ Ահա թե ինչու “տերը գովեց անիրավ տնտեսին”։ Բայց չմոռանանք՝ գովեց ոչ թե անիրավության, այլ հնարամտության համար։ Եվ տեսե՛ք. գովելով հանդերձ՝ Քրիստոսը ցավ է ապրում, “քանի որ այս աշխարհի որդիներն ավելի հնարամիտ են, քան լույսի որդիները”։

— Տե՛ր հայր, ըստ Ձեզ՝ ովքե՞ր են “այս աշխարհի որդիները” եւ “լույսի որդիները”։

— Կարծում եմ՝ զրույցի սկզբում Ձեր հիշատակած ոչ միանշանակ մեկնությունները վերաբերում են նաեւ այս եզրերին։ Կան մեկնիչներ, ովքեր “լույսի որդիներ” արտահայտությունը բացատրում են որպես չար հրեշտակներ։ Ավելի դյուրին է “այս աշխարհի որդիներ” եզրի բացատրությունը։ Անձամբ ես ավելի ընդունում եմ այն տեսակետը, որ “աշխարհի որդիները” միայն այս աշխարհի համար եւ այս աշխարհի չափանիշներով ու պահանջներով ապրող մարդիկ են։ Մարդիկ, որոնց համար, ինչպես Շնորհք պատրիարք Գալուստյանն է ասում, գոյություն չունեն հանդերձյալ կյանք, երկինք, դժոխք, վարձք, պատիժ եւ այլն։ Մարդիկ, որոնց համար բարոյական օրենք գոյություն չունի։ “Լույսի որդիները” նրանք են, ովքեր հավատում են անձնավոր Աստծու գոյությանը, ովքեր հավատում են տեսանելի այս աշխարհից այն կողմ անտեսանելիի ու անվախճանի գոյությանը, նրանք, ովքեր հավատում են Աստվածորդու հարությանը եւ մարդկության համընդհանուր հարությանը։ Վերջապես՝ նրանք են, որոնց համար երկրավոր կյանքի  գլխավոր նպատակը նախապատրաստությունն է հավիտենական կյանքին։

Եվ երիցս ճշմարիտ է Շնորհք պատրիարքը, երբ գրում է. “Տնտեսի առակով Հիսուսը  մի օրինակ է բերում “աշխարհի որդիների” կյանքից՝ “լույսի որդիներին” թելադրանք տալու համար”։ Ինչո՞ւ. որովհետեւ այսօր էլ այդ առումով շատ բան չի փոխվել. մի խաբեբա, ճարպիկ մի սրիկա շատ արագ կողմնորշվում է դժվարին իրավիճակում, նաեւ վարպետորեն կարողանում է իր “արհեստը” տարածել ուրիշների վրա, գայթակղել, տանել իր հետեւից։ Մինչդեռ սրբության ծառաները, հաճախ ապշած, չգիտեն՝ ինչ անել, ոնց անել, կարծես ամաչում են սրբությունից։ Այնինչ՝ պետք էր ամաչել հնարամտության եւ համարձակության պակասից՝ Աստծու խոսքը քարոզելու համար, որ այդքան պատվավոր գործ է, եւ խաբեբաների ու գողերի “գործի” հետ համեմատելն անգամ սրբապղծություն պիտի լիներ։ Բայց արի ու տես՝ ճիշտ հակառակ պատկերն է. նա, ով պիտի ամաչեր (հայհոյողը, գողացողը, ստախոսը), չի ամաչում, իսկ նա, ով չպիտի ամաչեր (բարձրաձայն աղոթողը, ճշմարտություն քարոզողը, սրբություն տարածողը), ամաչում է։ Եվ սա նաեւ լավ դաս է մեզ՝ քահանաներիս համար։ Ո՞վ է քահանան, եթե ոչ Եկեղեցու տնտեսը։ Բայց հաճախ տեսնում ենք, թե ինչպես, ասենք, մի քաղաքական գործիչ իր գործի մեջ շոշափելի արդյունքի է հասնում՝ մարդկանց ինչ-ինչ բաներ խոստանալով, իսկ մենք մի կարգին չենք կարողանում Աստծու խոսքը տարածել։ Ես սա ասում եմ ոչ թե նրա համար, որ ոչինչ չենք անում, այլ որպեսզի առավելագույնն անենք. չէ՞ որ Աստծու խոսքի քարոզիչն ամեն րոպե պետք է դրանով զբաղվի՝ եւ ոչ միայն եկեղեցում Պատարագների ժամանակ քարոզելով, այլեւ իր յուրաքանչյուր քայլով, իր կեցվածքով ու կենցաղավարությամբ։ Բացարձակ իմաստով՝ մեր արածը ոչինչ է թվում երբեմն, երբ նայում ենք աղանդավորների գործած ավերին, որը տարիներով չենք կարողանում շտկել։ Ինչո՞ւ. որովհետեւ հնարամտությունն ու ժրաջանությունն են պակասել, որոնցով պիտի գործեինք մարդկանց մեջ, որ ճշմարտության լույսը հասցնեինք նրանց։ Վերադառնալով առակին՝ ուզում եմ հիշեցնել դրան անմիջապես հաջորդող դրվագում Տիրոջ պատգամը. “Անիրավ մամոնայից ձեզ համար բարեկամներ արեք”, եւ զգուշացումը. “Չեք կարող ե՛ւ Աստծուն ծառայել, ե՛ւ մամոնային”։ Ուրեմն՝ մամոնան, որը ոչ միայն նյութական հարստությունն է, այլեւ մեր հոգեւոր ու մտավոր կարողությունները, պետք է օգտագործել “հավիտենական հարկեր” գտնելու համար։ Մյուս կողմից՝ պետք է զգուշանալ մամոնայապաշտությունից՝ տարեցտարի ահագնացող եւ այսօր թերեւս երկրագնդի վրա մեծագույն վտանգ ներկայացնող այդ մոլությունից, որն իր ճանապարհին պարզապես հոշոտում է աստվածապատկեր մարդուն՝ ամայացնելով նրա հոգին, դատարկելով նրա սիրտն Աստծուց։ Երբ պաշտում ես Աստծուն, հաճախ պետք է լինում անտեսել նյութականը, իսկ երբեմն՝ իսպառ հրաժարվել նյութից։ Իսկ երբ չկա աստվածպաշտությունը, երբ բացակա է Աստված, մնում է նյութը, նյութի պաշտամունքը, մնում է անիրավ մամոնան՝ որպես “աստված”։

“Անիրավ տնտեսի առակով” Տերը մեզ հուշում է՝ ողորմության ցանկացած դրսեւորում մերժումն է նյութապաշտության։

Հյուրընկալեց Հայկ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆԸ

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s