ԱՍՈՐԻ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍՆԵՐԻ ՕՐՈՔ ԵՎ ՆՐԱ ԱՆՎԱՆ ՇՈՒՐՋ ԵՂԱԾ ԽՈՐՀՐԴԱՎՈՐ ԼՌՈՒԹՅՈՒՆԸ V ԴԱՐԻ ԿԵՍԵՐԻ

ՀԱՅ ՄԱՏԵՆԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

1944 թ. ապրիլի 10-ին, հանդես գալով ՀՍՍՀ գիտությունների ակադեմիայի նիստում՝ «Ժամանակագրական խնդիրներ հայոց հին մատենագրության մեջ» թեմայով (ՀՍՍՀ ԳԱ «Տեղեկագիր», 1944, 6-7, էջ 7-24.- Ստ. Մալխասյանց. Բանասիրական հետազոտություններ, Երեւան, 1982, էջ 9-32), ակադեմիկոս Ստ. Մալխասյանցը V դ. նշանավոր հեղինակների երկերի գրության ժամանակը որոշելու համար առաջ քաշեց մի բոլորովին նոր եւ բավական լուրջ փաստարկ. «Աչքի ընկնող երեւույթ է, որ մինչեւ V դարի վերջերը գրող հեղինակներից Փավստոսը, Խորենացին, Փարպեցին շատ լավ գիտեն Ագաթանգեղոսին, հաճախակի հիշում են Գրիգոր Լուսավորչին,- մատնանշում է անվանի հայագետը,- այնինչ նույն դարի առաջին կիսում գրող հեղինակները, մինչեւ Եղիշե ներառյալ, ո՛չ Ագաթանգեղոսին գիտեն եւ ո՛չ Գրիգորի անունն են տալիս: Կորյունը, որ գրել է «Վարք սրբոյն Մեսրոպայ», որի մեջ հաճախ հիշում է Սահակ կաթողիկոսին՝ ոչ մի անգամ չի հիշատակում, թե նա Գրիգոր Լուսավորչի զարմից է… Նա Գրիգորին չգիտե» (Ստ. Մալխասյանց. էջ 12-13)։

Ըստ Մալխասյանցի՝ Ագաթանգեղոսին չգիտե նաեւ Եղիշե պատմիչը, եւ այս ցույց տալու համար նա Եղիշեի Վարդանանց պատմությունից բերում է մի շատ ուշագրավ դրվագ: 451 թ. Ավարայրի ճակատամարտից առաջ «հայոց եկեղեցական-քաղաքական ժողովը, Հովսեփ եպիսկոպոսի գլխավորությամբ, Վասակ մարզպանի, Ներշապուհ Ռմբոսյանի, Վարդան սպարապետի մասնակցությամբ, պաղատանքի թուղթ են գրում Թեոդոս (Փոքր) կայսրին՝ օգնություն խնդրելով պարսիկների դեմ: Թղթի մեջ հիշում են, թե մեր նախնին՝ Տրդատը, մանկության հասակում իր հայրասպան հորեղբայրներից փախչելով, ապավինեց Հռոմ եւ Հռոմի ս. եպիսկոպոսից ընդունեց հավատն ի Քրիստոս եւ լուսավորեց հյուսիսային երկրները (հմմտ. Եղիշէի Վասն Վարդանայ եւ Հայոց պատերազմին. ի լոյս ածեալ բաղդատութեամբ ձեռագրաց աշխատութեամբ Ե. Տեր-Մինասեան, Երեւան 1957, էջ 72 (այսուհետ՝ Եղիշէ): Եղիշեի հաղորդած այս տեղեկությունը,- եզրակացնում է Մալխասյանցը,- ամբողջապես խորտակում է Ագաթանգեղոսի Պատմության հիմքը: Այստեղ ո՛չ Անակ կա, Գրիգորի հայրը, Խոսրով թագավորին սպանող, այլ Խոսրովի եղբայրներն են նրան սպանել, ո՛չ Գրիգոր կա, Տրդատին մկրտող եւ Հայաստանը քրիստոնեության դարձնող, այլ Հռոմի եպիսկոպոսն է նրան քրիստոնյա դարձրել» (Ստ. Մալխասյանց. էջ 13): Եվ Մալխասյանցը կտրուկ եզրափակում է. «Եղիշեի Պատմությունը գրված ժամանակ Գրիգորը անհայտ էր հայ ժողովրդին, ուրեմն դեռ չկար Ագաթանգեղոսի պատմությունը, որն առաջինն ստեղծեց Գրիգորին իբրեւ Հայաստանի լուսավորիչ» (Ստ. Մալխասյանց. էջ 14):

Այս հարցին անդրադարձել է Մալխասյանցը նաեւ Փավստոս Բուզանդի Հայոց պատմության աշխարհաբար թարգմանության ներածության մեջ: «Աչքի ընկնող երեւույթ է,- մատնանշում է նա,- որ Կորյունը, որն այնքան հաճախ ու մեծ պատկառանքով հիշում է ս. Սահակ կաթողիկոսին, ոչ մի անգամ Գրիգոր Լուսավորչի անունը չի տալիս, ոչ մի անգամ չի հիշատակում, որ իր սիրած ուսուցիչը՝ Հայաստանի լուսավորիչը, պանծալի ծագում ունի, Գրիգոր Լուսավորչի զավակն է, նրա թոռան թոռնորդին, ինչպես գիտեն եւ կրկնում են Խորենացին ու Ղ. Փարպեցին: Սա նշանակում է, որ Կորյունը դեռ Գրիգոր Լուսավորչին չի ճանաչում: Նույն երեւույթը տեսնում ենք եւ Եղիշեի մոտ» (Փավստոս Բուզանդ. Պատմություն Հայոց, թարգմանությունը, ներածությունը եւ ծանոթագրությունները՝ Ստ. Մալխասյանցի, Երեւան, 1968 (այսուհետ՝ Բուզ.), էջ 36 (ներածություն):

Եվ Մալխասյանցը կրկին հիշում է Եղիշեի վկայությունը, թե Հայոց Տրդատ թագավորը Հռոմի եպիսկոպոսից (եւ ոչ թե Գրիգոր Լուսավորչից) է ընդունել քրիստոնեություն: Ուրեմն Եղիշեն եւս, որ Վարդանանց պատմությունը գրել է 461 թվին՝ Պարսից Պեռոզ թագավորի գահակալության 5-րդ տարում, Գրիգոր Լուսավորչին դեռ չգիտե: «Սրա պատճառն այն է,- եզրակացնում է անվանի հայագետը,- որ Գրիգոր Լուսավորիչն իր վսեմ կերպարանքով, իբրեւ խոստովանող, իբրեւ Հայաստանի լուսավորիչ եւ առաջին կաթողիկոս, առաջին անգամ ստեղծվել է Ագաթանգեղոսի անունը կրող լեգենդար պատմության մեջ, իսկ մինչ այդ, մոտ 180 տարի, նրա անձնավորությունը մնացած է եղել մթության մեջ» (նույն տեղում, էջ 36-37):

Եվ քանի որ Ագաթանգեղոսի Պատմությունը 461 թ. դեռ չկար, ապա նրա գրության ժամանակը Մալխասյանցը դնում է 461-465 թվականներին:

Գրեթե չորս տասնամյակ անց նույն փաստարկներով ու եզրակացությամբ է անդրադառնում V դ. այս պատմական ու դավանաբանական հարցադրումներին նաեւ պատմագիտության դոկտոր Արտաշես Մարտիրոսյանն իր «Մաշտոց» մենագրության մեջ՝ կրկնելով նախորդի սխալները, բայց եւ չհիշատակելով նրա անունը. «Լուսավորչի պաշտամունքը հայ Արշակունիների անկումից հետո միանգամից չսկսվեց, այլ միայն՝ V դարի վերջին տասնամյակներին,- իր նախորդ անվանի հետազոտողին հետեւելով՝ հայտարարում է վերջինս,- Կորյունը Լուսավորչի մասին ոչինչ չգիտե կամ ոչինչ չի ասում, բայց նա կարող էր, եւ կային առիթներ, իսկ Սահակի դերը նրա մոտ համեստ է ու անբռնաձիգ»: Եվ անմիջապես էլ քննադատը նույն ոգով, բայց եւ իր ուրույն, ինքնատիպ ոճով շարունակում է. «Լուսավորչի մասին լռում է եւ Եղիշեն, որի պատմությունը գրված է շուրջ 458-60 թվականներին: Եղիշեն նույնպես կարող էր առիթ գտնել նրա անունը տալու, ասենք Միհրներսեհին հղած պատասխանի մեջ, որտեղ ասված է, որ անդավաճան են Քրիստոսի հավատին: Պետք է լիներ՝ եւ Լուսավորչի» (Ա. Մարտիրոսյան. Մաշտոց, Երեւան, 1982, էջ 227-228):

Եվ այստեղ Ա. Մարտիրոսյանը կրկին վկայակոչում է Հռոմի սուրբ եպիսկոպոսապետից հավատն ընդունած Տրդատիոս թագավորի դրվագը՝ Թեոդոս կայսրին հղած Թղթից, որ բերում է Եղիշեն Վարդանանց պատմության մեջ. «Նախնին մեր Տրդատիոս, յիշելով զառաջին սէրն ձեր,- գրում են Թեոդոս կայսեր ապստամբ եպիսկոպոսներն ու նախարարները,- որ ի տղայութեան փախուցեալ ի հայրասպան մարդախողխող հօրեղբարցն իւրոց՝ ապրեալ սնաւ յերկրիդ Յունաց, եւ ի ձէնջ թագաւորեալ տիրէր հայրենի աշխարհիս, սոյնպէս եւ զհաւատսն որ ի Քրիստոս՝ ընկալեալ ի սուրբ եպիսկոպոսապետէն Հռովմայ, լուսաւորեաց զխաւարային կողմանս հիւսիսոյ. զոր եւ այժմ կամին ի մէնջ կորզել հանել խաւարասէր որդիքն Արեւելից» (նույն տեղում, էջ 228):

Այժմ անդրադառնանք Ստ. Մալխասյանցի փաստարկին. իսկապե՞ս Եղիշեն, նրա հետ եւ Հայոց Եկեղեցու գլխավոր Հովսեփ եպիսկոպոսն ու Հայոց մեծամեծները 450 թ. պատկերացում չեն ունեցել Գրիգոր Լուսավորչի գոյության մասին՝ Թեոդոս կայսրին տեղեկացնելով, թե իրենց նախնի Տրդատ թագավորը Հռոմի եպիսկոպոսապետից է ընդունել քրիստոնեական հավատը — այսպիսի հարցադրումը միայն տարակուսանք կարող է հարուցել: Եթե հայ եպիսկոպոսներն ու նախարարները 451 թ. Ավարայրի ճակատամարտի նախօրեին դիմում էին Հոռոմոց մեծանուն կայսրին՝ օգնություն խնդրելու ընդդեմ պարսիկների, ապա նրան շահագրգռելու համար ուրիշ ի՞նչ պետք է հիշեցնեին, եթե ոչ պատմական այնպիսի փաստեր, որոնք ցույց տային հայերի եւ հոռոմների (բյուզանդական հույների) ավանդական հավատակցությունն ու դաշինքը՝ որ այն հավատը, ինչին սպառնում էր զրադաշտական կրոնը, հայերն ընդունել են Հռոմի եպիսկոպոսապետից, եւ որ Հայոց Տրդատ թագավորը մանկությունից սնվել է Հունաց երկրում եւ հույների օգնությամբ տիրել հայրենի գահին, ապա եւ բարեկամության դաշինք կռել Կոստանդիանոս Մեծ կայսեր հետ, որը հաստատելու համար ժողովի գլխավորները ներկայացնում են հին «անսուտ հիշատակարաններ»: Հռոմի կայսեր եւ եպիսկոպոսապետի համար օրինակ կարող էին ծառայել իրենց նախնիների առաքինի գործերը:

Ի՞նչ իմաստ կունենար, եթե Թեոդոս կայսրից օգնություն հայցող հայերը իրենց Թղթում գրեին, թե իրենք քրիստոնեությունն ընդունել են Գրիգոր Լուսավորչից, այն էլ՝ Պարթեւից: Մի՞թե դա պիտի ոգեշնչեր կամ հուզեր Հռոմի կայսրին՝ տեր կանգնելու հայոց հավատին, մինչդեռ պաղատանքի Թղթի հեղինակները շատ ավելի լավ էին պատկերացնում պահի եւ տագնապի լրջությունը եւ մերօրյա քննադատներից շատ ավելի լավ էին հասկանում, թե ինչ հանգամանքներ հիշեցնելով՝ կարող էին շարժել Հռոմի կայսեր քրիստոնեական գութը:

Եղիշեի հաղորդածին հարեւնման մի վկայություն ունենք ավելի վաղ շրջանից. 431 թ. Եփեսոսի եկեղեցական ժողովից հետո Կոստանդնուպոլսի Պրոկղ եպիսկոպոսին (պատրիարքին) հղած իրենց պատասխան Թղթում Սահակ Պարթեւը եւ Մեսրոպ Մաշտոցը նույնպես հիշեցնում էին, թե հայերը ի սկզբանե քրիստոնեական հավատքն ընդունել են հոռոմոց վարդապետներից՝ «Արդ պահպանութիւն զմեւք առեալ զաւգնականութիւն աղաւթից ձերոց սրբութեանդ, հաստատեալք եւ զաւրացեալք պահել զհաստատութիւն հաւատոյ, զոր ի սկզբանէ ի ձեր ճշմարիտ վարդապետութենէդ ընկալեալ ունէաք» (Սոփերք Հայկականք, հ. Բ, Վենետիկ, 1853, էջ 138-139: Նույնը տե՛ս Գիրք թղթոց, Թիֆլիս, 1901, էջ 9):

Հակառակ հայագիտության մեջ այժմ իշխող տեսակետի՝ Հայոց ժողովի Թուղթը առ Թեոդոս կայսր լուրջ կռվան է ծառայում հաստատելու, որ այն շարադրող պատմիչը քաջ իրազեկ է Ագաթանգեղոսի Պատմությանը, քանզի նրանում տեղ են գտել Հայոց Տրդատ թագավորին վերաբերող այնպիսի մանրամասներ, որոնք Ագաթանգեղոսի Պատմության բուն բովանդակությունն են կազմում: Այն փաստը, որ Տրդատի հորը՝ Հայոց Խոսրով Մեծ թագավորին սպանողը նրա հորեղբայրներն են եղել, որոշ բանասերների առիթ է տվել ենթադրելու Եղիշեի օգտագործած մի այլ՝ Ագաթանգեղոսից տարբեր պատմական ավանդություն, սոսկ այն պատճառաբանությամբ, թե Հայոց Խոսրով թագավորին սպանող Պարթեւ Անակը չէր կարող Խոսրովի եղբայրը լինել եւ, ուրեմն, Գրիգոր Լուսավորիչն էլ Պարթեւի որդի չէր, այլ կապադովկացի հույն: Ովքեր փորձում են վերանայել Գրիգորի ազգության հարցը եւ նրան չեն համարում Պարթեւ Անակի որդի, դրանով իսկ Գրիգոր Լուսավորչի անձնավորության եւ նրա Կեսարիայում հայտնվելու հարցը քննելիս հեռանում են բուն հայկական պատմական ավանդությունից, մինչդեռ Եղիշեի աղերսն Ագաթանգեղոսի հետ եւ մասնավորապես Խոսրովի եւ Անակի եղբայրներ լինել-չլինելու հարցը պետք է դիտել հենց այդ ավանդության շրջանակներում: Հակառակ արտահայտված տարակույսների՝ Եղիշեն միանգամայն ճշգրիտ է արտացոլում հայ պատմական ավանդույթը եւ այնքան հարազատ է վերարտադրում Ագաթանգեղոսի մեր այսօրվա բնագիրը, որ հիշյալ Թղթում կարելի է մի առ մի մատնանշել բոլոր ագաթանգեղյան պարբերությունները, որտեղ ընթերցողը կգտնի Եղիշեի հաղորդածը՝ բառացի նույնությամբ եւ հաջորդականությամբ. «Վասն որոյ եւ նախնին մեր Տրդատիոս, յիշելով զառաջին սէրն ձեր, որ ի տղայութեան փախուցեալ ի հայրասպան մարդախողխող հօրեղբարցն իւրոց («32)՝ ապրեալ սնաւ յերկրիդ Յունաց («36, 37), եւ ի ձէնջ թագաւորեալ («46) տիրէր հայրենի աշխարհիս («47), սոյնպէս եւ զհաւատսն որ ի Քրիստոս՝ ընկալեալ ի սուրբ եպիսկոպոսապետէն Հռովմայ («820-826), լուսաւորեաց զխաւարային կողմանս հիւսիսոյ. զոր եւ այժմ կամին ի մէնջ կորզել հանել խաւարասէր որդիքն արեւելից» (Եղիշէ, էջ 72):

Անհնար է, այլապատում աղբյուրից օգտվելով, այսպես հարազատ մնալ Ագաթանգեղոսին, այն էլ՝ հետագայում շարադրված Ագաթանգեղոսին: Որ Տրդատի հորեղբայրներն են խողխողել նրա հորը՝ Խոսրով թագավորին, Եղիշեն քաղել է ուղղակի Ագաթանգեղոսի հետեւյալ խոսքից. «Իբրեւ զայն լսէր Պարթեւն (Անակ) (Պահլավերեն-պարսկերեն-հայերեն-ռուսերեն-անգլերեն բառարան. կազմեց Ռ. Աբրահամյանը, Երեւան, 1965, էջ 18 («Անակ» պահլավերենում բառացի նշանակում է «չարագործ»)՝ զերդումն ուխտին յիշէր… առնոյր զթագաւորն մեկուսի նա եւ եղբայր իւր հարազատ՝ իբրեւ ի պատճառս ինչ զբօսանաց, իբրեւ խորհուրդ ինչ խորհել ընդ նմա. եւ զսուսերսն պողովատիկս թերաքամեալս ունէին. յանկարծ յեղակարծումն ժամանակի զէնս վերացուցեալ՝ զթագաւորն դիաթաւալ կացուցեալ յերկիր կործանէին» (Ագաթանգեղոս. Հայոց պատմություն, Երեւան 1983 (այսուհետ՝ Ագաթ.), «32, էջ 30): Ինչպես տեսնում ենք, ըստ Ագաթանգեղոսի՝ Տրդատի հայր Խոսրով Մեծին սրախողխող արեցին երկու հոգի՝ Պարթեւական տոհմի նահապետ Անակը եւ իր հարազատ եղբայրը, որոնք իբրեւ Արշակունիներ՝ Հայոց Խոսրով Արշակունի թագավորի եղբայրներն էին, դրա համար էլ Եղիշեն նրանց Տրդատի հորեղբայրներ է անվանում՝ դարձյալ Ագաթանգեղոսի հաղորդած տեղեկության հիման վրա: Ոչ այլ ոք, քան Ագաթանգեղոսն է երկու անգամ հաստատում, թե Պարթեւներն ազգատոհմով ու բնությամբ (ի բնե) Հայոց Արշակունի Խոսրով թագավորի եղբայրներն էին. «Զի թէպէտ եւ էր ինքն (Խոսրով) ի մեծի տրտմութեան վասն բնութեան եղբայրութեան ազգատոհմին … սակայն տոհմքն եւ ազգապետքն եւ նախարարքն եւ նահապետքն Պարթեւաց ոչ լինէին ունկնդիր. զի միամտեալ եւ հաւանեալ եւ նուաճեալ էին ի տէրութիւնն Արտաշրի, քան ընդ տէրութիւնն իւրեանց ազգատոհմին եւ եղբայրութեանն» (նույն տեղում, «20, էջ 26):

Իրողությունն այն է, որ հայ հին մատենագրության մեջ «եղբայր» բառը գործածվում էր նեղ եւ լայն իմաստով՝ նեղ իմաստով «եղբայրներ» էին կոչվում նույն ծնողների որդիները (իմա՝ հարազատ եղբայրները — Ա. Մ.), իսկ լայն իմաստով՝ առհասարակ տոհմակիցները: Լայն իմաստով «եղբայրը» բազմիցս հանդիպում է ոչ միայն Ագաթանգեղոսի, այլեւ Փավստոս Բուզանդի մոտ. այսպես, Մազքթաց Արշակունի Սանեսան թագավորին երկու անգամ պատմիչն անվանում է Հայոց Խոսրով (Փոքր) թագավորի եղբայր՝ «Քանզի եւ նոցա եւ Հայոց թագաւորացն մի ազգաւորութիւն էր տոհմին բնութեան» (Գ, Զ, էջ 26), այսինքն՝ երկուսն էլ Արշակունյաց ազգատոհմից էին. «Եւ խոյս ետ թագաւորն Հայոց Խոսրով յիւրմէ եղբարցն, նոյն ’ի Սանէսանայ յարքայէն Մազքթաց. եւ անկան յամուր բերդն Դարեւնից յերկիրն Կովգայ, եւ ընդ նմա ծերունին Վրթանէս եպիսկոպոսապետն Հայոց» (Գ, Է, էջ 28). «եւ զգլուխն Սանէսանայ մեծի թագաւորին եկին բերին առաջի արքային Հայոց: Սակայն իբրեւ ետես, լալ սկսաւ.. ասէ. Եղբայր իմ էր ազգաւ Արշակունի» (Գ, Է, էջ30) («Եղբայր» բառի նեղ եւ ընդարձակ նշանակությունների վերաբերյալ տե՛ս նաեւ Բուզ., ծանոթագրություն 17 եւ 217, էջ 421 եւ 445): Իսկ որ Եղիշեն Տրդատին է վերագրում քրիստոնեական հավատը hյուսիսի կողմերում (իմա՝ Հայաստանում — Ա. Մ.) տարածելու գործը, դրանում եւս զարմանալու ոչինչ չկա: Պատմահայր Մովսես Խորենացին, որ բանիբուն քննել է Ագաթանգեղոսի Պատմությունը եւ, կարելի է ասել, ծայրեծայր վկայակոչում է այն իր Հայոց պատմության մեջ, համեմատելով Գրիգոր Լուսավորչի եւ Տրդատ թագավորի գործունեությունը, հավատի տարածման գործում շեշտում է Տրդատի բացահայտ առավելությունը՝ իսկ սրանից դուրս՝ (նրանք երկուսը) իրար հավասար են խոսքով եւ գործով: «Բայց այստեղ ես նկատում եմ թագավորի առավելությունը, որովհետեւ Աստծու մասին մտածելու եւ ճգնողության մեջ նրանք երկուսը հավասար էին, իսկ համոզիչ կամ ստիպողական խոսքերով (նոր հավատին) հնազանդեցնելու մեջ՝ թագավորի շնորհն ավելի էր, որովհետեւ նրա հավատից գործը ետ չէր մնում» (Մովսես Խորենացի. Պատմություն Հայոց, աշխարհաբար թարգմանությունը՝ Ստ. Մալխասյանցի, Երեւան, 1968 (այսուհետ՝ Խոր. (Մալխ.), Բ, ՂԲ, էջ 232):

Շարունակելի

Ալբերտ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ

Բանասիրական գիտ. դոկտոր

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s