Սկիզբը՝ 2012 Մարտ Բ-Ապրիլ Բ

Կաթողիկոսացած Մխիթար Սեբաստացին, որ աբբահայր էր կոչվում եւ Մեթոնում համեմատաբար խաղաղ միաբանություն էր գլխավորում, չի կարելի ասել, թե ուսումնագիտական կենտրոն էր ղեկավարում, որովհետեւ դրան խանգարում էր ոչ միայն միաբանների առաջացած տարիքը, այլեւ Պելոպոնեսի ոչ նպաստավոր միջավայրը։ Դա էր պատճառը, որ Մխիթարին ձգում էին Արեւմուտքի կենտրոնները։ Օսմանյան արշավանքը նրան ստիպեց իր միաբանների հետ հեռանալ Պելոպոնեսից, որը գրավեցին թուրքերը։ Նրա առաջին գործը եղավ իր ինը դպիրներին 1714 թվի դեկտեմբերին քահանա ձեռնադրելը՝ կաթոլիկ եպիսկոպոսի ձեռամբ։ Հետո նա բանակցեց վենետիկյան կուսակալի հետ՝ Վենետիկ տեղափոխվելու համար։ Նա Մեթոնից մեկնեց 1715 թվի մարտի 1-ին՝ իր տասնմեկ ընկերների հետ, երբ դեռ օսմանյան արշավանքը չէր սկսվել՝ թողնելով Մեթոնը վեց յուրայիններին՝ Ղազար Ակնեցի տեղապահի գլխավորությամբ։ Նավարկելով ծովով՝ նա մայիսի կեսերին հասավ Վենետիկ եւ բնակության համար տուն վարձեց։ Վենետիկում հայեր վաղուցվանից կային, որոնց գլխավորում էր Խաչատուր Կարնեցի վարդապետը, որը Կ. Պոլսից էր փախել։ Մխիթարի ուսումնագիտական նպատակներն իրականացնելու առումով՝ Վենետիկը շատ հարմար կենտրոն էր։ Իր գործն առաջ տանելու համար Մխիթարը Վենետիկում հանձն առավ կաթոլիկ եկեղեցականի հանդերձ հագնել։
Օսմանյան արշավանքի արդյունքում Մեթոնում մնացածներից երկուսը հեռացել էին, չորսը՝ ընկել թուրքերի ձեռքը, իսկ մեկը մահացել էր։ Հայերը գերի ընկածներին փրկագնել էին, եւ նրանք եկել միացել էին Վենետիկում ապաստանած իրենց ընկերներին, որոնց վիճակը լավ էր՝ նրանց նկատմամբ թե՛ հայազգիների եւ թե՛ օտարների ունեցած բարի վերաբերմունքի շնորհիվ. փախստականների պետքերը շտապով կատարվում էին կամ հայթայթվում։ Սակայն ուսումնագիտական կենտրոն ստեղծելու համար հարկ էր ստանալ Վենետիկի հանրապետության արտոնությունը։ Խնդիրը լուծվեց երկու տարվա ընթացքում։ Նրանց բնակության եւ հաստատության համար հատկացվեց քաղաքի մերձակայքի Սբ Ղազար (San Lazzaro) կղզին, որովհետեւ պետական օրենքն արգելում էր Վենետիկում նոր միաբանություն հաստատել։ Այդ կղզին, որ իրականում կղզյակ էր, մինչեւ 810 թիվը եղել էր անբնակ, տրվել էր բենեդիկտյան կրոնավորներին, որոնք, սակայն, մի շարք անհարմարությունների պատճառով լքել էին այն՝ նվիրելով ազնվական Լեոնե Պաոլինիին։ Նա կղզում եկեղեցի կառուցեց եւ ուրկանոց՝ բորոտների համար։ Այդ պատճառով էլ կղզյակն ստացել է Սբ Ղազար անունը՝ կապված ավետարանական առակի բորոտ Ղազարոսի անվան հետ։ Վերջինս կաթոլիկների կողմից սուրբ է համարվել եւ իր անունն է տվել Պաղեստինի հյուրընկալ կամ հոսպիտալիերներ ասպետներին։ Չորս դար անց, երբ բորոտների թիվը խիստ նվազեց, այն՝ որպես բնակատեղի, հատկացվեց մուրացիկներին, իսկ 1660-ին հանձնվեց Կրետեից փախչող դոմինիկյաններին, որոնք տարբեր տեղեր փոխադրվելուց հետո անգամ շարունակում էին տիրել գրեթե ամայացած կղզյակին։ Եվ ահա այդ կղզյակը 1717 թվի օգոստոսի 26-ի որոշմամբ շնորհվեց Մխիթարին՝ որպես մշտնջենական բնակարան՝ պայմանով, որ օրական պատարագ մատուցվի եւ տարեկան ութ լիտր մոմ նվիրվի դոմինիկյաններին։ Մխիթարը հաստատվեց կղզում 1717 թվի սեպտեմբերի 8-ին, կատարեց հարկ եղած նորոգությունները եւ 1718 թ. ապրիլի վերջին իր միաբանությունը տեղափոխեց Սուրբ Ղազար։
Կղզին սկզբում ուներ 7000 քառ. մ տարածք, որը, սակայն, հետագայում մի քանի անգամ մեծացվեց միաբանության ջանքերով եւ իտալական կառավարության օգնությամբ։ Ներկայումս այն զբաղեցնում է 28000 քառ. մ տարածք։
Մխիթարը, որոշ տեղեկությունների համաձայն, մեզ է ներկայանում որպես անկեղծ հռոմեադավան, բայց եւ ամբաստանվել է պապի առաջ՝ հայադավանության մեղադրանքով։ 1717 թ. սեպտեմբերի 20-ին նա ընդունում է Հռոմի շնորհավորանքները՝ Վենետիկում հաստատվելու համար, իսկ մյուս կողմից մեղադրվում, թե նա եւ իր յուրայիններն ուղղամիտ հռոմեադավաններ չեն։ Նա ստիպված եղավ անձամբ գնալ Հռոմ՝ իրեն ու միաբաններին արդարացնելու համար։ Հռոմում կարելի էր ուզած արդարացումը ձեռք բերել, եւ Մխիթարն այդ միջոցներից օգտվեց։ Կարեւոր հարցը կաթոլիկության հարողների՝ հայոց եկեղեցի չգնալն էր։ Հայ կաթոլիկները հատուկ եկեղեցի չունեին, եւ կաթոլիկական հաճախելն առաջ էր բերում կառավարության կասկածները, քանի որ դա օտար հպատակության ձեւ էր ստանում։ Ուստի նրանք հաճախում էին հայոց եկեղեցի՝ մկրտության, պսակի կամ թաղման կապակցությամբ։ Կաթոլիկները դրան դեմ էին, իսկ կաթոլիկ հայերն էլ պատրաստ էին ենթարկվելու, եթե նրանց խիղճը պղտորող չլիներ։ Հարցը դատարան մտավ, ուր փոխզիջման գաղափարը հաղթեց, անշուշտ, կաթոլիկության հրապույրը մեծացնելու համար։ Մխիթարը գործերը հաջողությամբ ավարտեց եւ 1718 թվի դեկտեմբերի 6-ին Հռոմից ճանապարհվեց եւ 20-ին ժամանեց Վենետիկ։ Պաշտոնական որոշումը Հռոմի ինկվիզիցիոն դատարանը տվեց 1719 թվի հունվարի 12-ին, թե հայոց եկեղեցի գնալը ներվում է։
Վերը մենք խոսել ենք Լիբանանում Անտոնյան միաբանություն ստեղծելու հանգամանքների մասին, որը գտնվում էր մարոնականների շրջանում։ Հիմնադիրները եղան չորս աշխարհիկ՝ հոգեւոր կյանքի սիրահար անձինք, որոնք իրենց ունեցվածքը ձգտում էին ծառայեցնել իրենց նպատակին, սակայն ստիպված եղան փախուստի դիմել՝ լքելով ձեռնարկած գործը։ Հիշյալ պարագան բացատրվում է Գանձակեցի պատրիարքի օրոք մայրաքաղաքում սկսված հուզումներով եւ Բերիայի առաջնորդ Աբրահամ Արծրունյանի ձերբակալությամբ։ Սակայն վիճակը, այնուամենայնիվ, մի փոքր խաղաղվեց, եւ Մուրադյան եղբայրները հարմար գտան Բերիայի՝ իրենց վաճառատան գործը փակել եւ այդ միջոցներով իրականացնել ձեռնարկը։ Աբրահամ եւ Հովհաննես Մուրադյաններն այդ նպատակով եկան Բերիա եւ հանդիպելով ջահկեցի ունիթորներից Գրիգոր Գյուլլերյանին՝ նրան հանձնեցին Աբրահամ, Հովհաննես, Մինաս եւ Հակոբ Մուրադյանների ստորագրությամբ Հռոմի պապ Կղեմես ԺԱ-ին ուղղված աղերսագիր՝ գրված 1718 թվականին, որով խնդրվում էր պապի օրհնությունը, եւ հանձնարարական նամակ՝ ուղղված Լիբանանի մարոնականներին, որպեսզի վերջիններս աջակցեն իրենց ծրագրին։ Նպատակը պարզ էր։ Նրանք կամենում էին ստեղծել մի փոքրիկ անապատ՝ հայազգի քահանաների համար, այլ խոսքով՝ հաստատել մի նոր միաբանություն։ Ձեռնարկը եղբայրներինն էր եւ ոչ թե Բերիայի առաջնորդինը, որն այդ ժամանակ բանտից ազատվել էր, բայց վախենալով Բերիա գնալ՝ դեգերում էր Տրապիզոնում եւ Եդեսիայում։ Եվ, վերջապես, Մուրադյան եղբայրները միաբանության հաստատման փորձը ձեռնարկել էին մինչ այդ՝ Աֆքարում։ Իսկ Բերիայի առաջնորդը պարզապես փորձել էր յուրացնել նրանց ձեռնարկը։ 1719 թվի հունիսի 19-ին նամակը Հռոմ ուղարկվեց եւ քննվեց Պրոպագանդայի ժողովում, որը հավանություն տվեց նման ձեռնարկին՝ ավելացնելով լոկ դպրոց եւ ուսումնական հաստատություն ստեղծելու պայմանը։ Որոշումն ընդունվեց 1720 թվի մարտի 8-ին եւ անմիջապես ուղարկվեց մարոնականների պատրիարքին։ Այդ ժամանակ էլ Բերիա վերադարձավ Աբրահամ Արծրունյանը՝ օգտվելով Եվդոկիայի կուսակալի՝ Բերիա տեղափոխվելուց։ Դրանից օգտվեցին Մուրադյան եղբայրները՝ ստանալով կրոնական աստիճաններ. Հակոբը՝ քահանա, Աբրահամը՝ սարկավագ, Մինասը մինչ այդ էլ կրոնավոր էր եղել, իսկ Հովհաննեսը մահացել էր Բերիայում։ 1721 թվի հուլիսին մարոնականների պատրիարքը պանդուխտ հայերին հատուկ կոնդակով արտոնեց վանք հիմնել մարոնականների գավառում, որտեղ Խազնյան իշխանը մարտ ամսին հող էր հատկացրել վանք կառուցելու համար։
Մուրադյան եղբայրները, որ այժմ Անտոնյան միաբաններ էին, 1721 թվին Քրեյմ կոչված վայրում՝ Ղոստա գյուղի մոտ, հիմնեցին իրենց վանքը։ Կառուցվեց Սբ Փրկիչ եկեղեցին, եւ միաբանությունն սկսեց աստիճանաբար ստվարանալ թե՛ աշակերտությամբ եւ թե՛ միաբաններով։ Աբրահամ Արծրունյանը Կոլոտի օրոք տրված հրամանով ձերբակալվեց եւ 1720 թվին աքսորվեց Ավրատ կղզին։ Նա այստեղ երկար չմնաց, քանի որ ֆրանսիական փոխհյուպատոս Դարպեի երաշխավորությամբ ազատվեց եւ պահվեց նրա մոտ։ Նա Տրիպոլսում՝ մարոնականների եկեղեցում, 1721 թվի մայիսին ձեռնադրություններ կատարեց՝ քահանա դարձնելով Աբրահամ սարկավագին եւ Գեւորգ Տեր-Բարսեղյան դպիրին, որ Իսահակ անվանվեց։ Ֆրանսիական փոխհյուպատոսը եւ դեսպանը միջնորդում են՝ Աբրահամ Արծրունյանին լրիվ ազատելու համար, եւ Կոլոտը համաձայնում է միայն, որ նա Երուսաղեմի վանք փոխադրվի։ Բայց Արծրունյանի պաշտպանները ճարտարորեն կարողացան նրան Անտոնյանների նորաշեն վանք տեղափոխել։ Նա այստեղ եկավ 1722 թ. ապրիլին եւ մնաց երկար տարիներ։ Դրանից օգտվելով՝ նա փորձեց իրեն ներկայացնել որպես Անտոնյան միաբանության հիմնադիր։ Դրան նպաստեցին նրա եպիսկոպոսության աստիճանը եւ կրոնավորների՝ դեպի ավագն ունեցած հարգանքն ու համակրանքը։ Վանքից նա իրականացնում էր իր հովվական հսկողությունը լատինամետների նկատմամբ։ Օգտագործելով իր կրոնական ավագությունը՝ նա գլխավոր դիրք ստացավ միաբանությունում, չնայած պաշտոնապես աբբահայրն Աբրահամ Մուրադյանն էր, եւ Արծրունյանը ճանաչել էր նրա պաշտոնը եւ իբրեւ թեմակալ՝ հաստատել նրան։ Այդ հանգամանքը խնդիրներ առաջ բերեց Արծրունյանի հաջորդների եւ Անտոնյան միաբանության միջեւ։ Անտոնյանների վանքն ապաստան դարձավ բոլոր հռոմեամետների եւ պատրիարքարանի կողմից կասկածելի դիտված անձանց համար։ Շղթայակիրն արգելեց, անգամ որպես ուխտավոր, Քրեյմի վանք գնալ՝ կամենալով կաթոլիկական գայթակղության առաջն առնել։
Շարունակելի
Բաբկեն ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ
ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ, պրոֆեսոր

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s