ԽՈՐՀՈՒՐԴ Ս. ՊԱՏԱՐԱԳԻ

Սկիզբը՝ 2012 Օգոստ. Ա


ԲՈԼՈՐ ՈՒՂՂԱՓԱՌ ԵԿԵՂԵՑԻՆԵՐԻ
Ս. ՊԱՏԱՐԱԳՆԵՐԸ ԽՈՐՔՈՒՄ ՆՈՒՅՆՆ ԵՆ

Նման վարդապետության վրա հիմնված Քրիստոսի Եկեղեցու համար, առաքելական ժամանակներից ի վեր, Պատարագի արարողությունն ընդհանրական աղոթքի ամենակարեւոր եւ ամենաէական մասն է կազմում: Չնայած նրան, որ տարբեր ժողովուրդներ միմյանցից հեռու գտնվելու պատճառով փոփոխության են ենթարկել Պատարագի արարողությունը, այնուամենայնիվ զարմանալ կարելի, թե որքան միակերպություն է տիրում Պատարագի սրբազան արարողության մեջ՝ թե՛ Արեւելյան եւ թե՛ Արեւմտյան Եկեղեցիներում: Սրա պատճառն այն է, որ առաքյալների ժամանակաշրջանից առ այսօր արարողության գլխավոր մասերը նույնն են՝ հիմնված Գործք Առաքելոցում եւ Առաքելական թղթերում նկարագրվածի վրա: Երբ Բ դարում ապրող Հուստինիոս վկայի նկարագրությունն ենք կարդում, տեսնում ենք, որ մեր այժմեական սբ Պատարագի խորհրդակատարությունն էականորեն չի տարբերվում անցյալի կատարումից, եւ տարբերությունը միայն (ազգային ու տեղական) երկրորդական հիշատակություններն են:
Եվ միայն այդ հարցերում են Արեւելյան եւ Արեւմտյան ծեսերը միմյանցից տարանջատվում: Արեւելյան ծեսերը բաժանվում են հինգ ճյուղի` 1. սբ Հակոբի, 2. Կլեմենտյան, 3. սբ Մարկոսի, 4. սբ Բարսեղի, 5. սբ Ոսկեբերանի: Արեւելյան բոլոր Եկեղեցիները (Հույն, Հայ, Ղպտի, Ասորի, Հաբեշ եւ այլն) վերոնշյալ ծեսերից որեւէ մեկն են գործածում կամ մի քանիսը: Դրանցից ամենահինն ու նշանավորը սբ Հակոբի ծեսն է, որն անհիշելի ժամանակներից ի վեր գործածվում էր Երուսաղեմում, եւ դրա կազմության հեղինակը համարվում է տյառնեղբայր Հակոբոս առաքյալը, որը Երուսաղեմի առաջին եպիսկոպոսն էր: Մեր Եկեղեցու Պատարագի հիմն ու նախագաղափարը եղել է սբ Հակոբի պատարագամատույցը, թեպետ ս. Ոսկեբերանի ծիսարանից եւ ազգային սրբերի կողմից եւս հավելումներ են արվել։

ՊԱՏԱՐԱԳԻ ԶԳԵՍՏՆԵՐԻ
ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Վերոհիշյալ վարդապետական ծանոթություններից հետո, տեսնենք, թե հիմա մեր Եկեղեցին ինչպես է կատարում Պատարագի սբ Խորհուրդը: Պատարագիչ քահանան արժանավոր պատրաստությունից հետո աղոթքով ու խոստովանությամբ մտնում է ավանդատուն եւ զգեստավորվում: Ոմանք ասում են, թե Պատարագի զգեստները Հին Կտակարանի Ահարոնի քահանայական զգեստներից են ընդօրինակված, իսկ ոմանք էլ հաստատում են, թե հին ազգային զգեստներ են, որոնք առանց աշխարհիկ նորաձեւության ենթարկվելու` պահպանել են իրենց նախնական ձեւը:
Երկու կարծիքներն էլ մասամբ ճշմարիտ են, սակայն չպետք է մոռանալ, որ նվիրական բոլոր զգեստները դարերի ընթացքում որոշակի փոփոխություններ են կրել: Եկեղեցական պատմությունից գիտենք, որ հրեա քահանայապետից բացի, միայն սբ Հակոբոս Արդարն իրավունք ուներ մտնել Սրբություն Սրբոցը՝ նախապես փոխելով իր զգեստը, արժանավայել զգեստ հագնելով: Պատմում են նաեւ, որ Հովհաննես առաքյալը Եփեսոսում Պատարագի ժամանակ քահանայապետի զգեստներ էր հագնում: Եթե այսպես առաքյալներից ոմանք սովորություն ունեին հրեա քահանայական զգեստներ գործածել, ապա պարզ է, որ աստիճանաբար Եկեղեցում եւս մասամբ պետք է մուտք գործեր այդ սովորությունը:
Ինչպես մեզ ուսուցանում են եկեղեցական Հնախոսությունն ու Պատմությունը, ճշմարիտ է նաեւ այն, որ առաքյալներից շատերն ու նախկին քրիստոնյա քահանաները, խորհրդավոր արարողությունների ժամանակ, իրենց սովորական զգեստներից բացի, ուրիշ զգեստներ չէին գործածում: Եվ բնական է ենթադրել, որ պաշտոնյան արարողության ժամանակ գործածեր իր սովորական զգեստները, միայն ավելի լավ, մաքուր, գեղեցիկ վիճակում: Ժամանակի ընթացքում աշխարհիկ զգեստները փոփոխության ենթարկվեցին, իսկ հոգեւորական տարազը կամ մնաց անփոփոխ, կամ էլ ենթարկվեց սիմվոլիկ փոփոխության, ինչպես զինվորականների հագուստը: Քրիստոնյան, որպես հոգեւոր պատերազմող սատանայի դեմ, արտաքին զրահներով ձգտում է արտահայտել իր ներքին շնորհները, որոնցով զինված է թշնամու դեմ պայքարելու:
Այժմ փորձենք համառոտ կերպով տալ այդ զգեստներից յուրաքանչյուրի նշանակությունը:
Սաղավարտն ահարոնյան խույրն է խորհրդանշում. ներկա տեսքը բավականին տարբերվում է Հին Կտակարանի քահանայական խույրից եւ մեր հին սաղավարտից: Այժմյան տեսքը նման է արքայական թագի, իսկ նախկին ձեւը, որ պահպանված է որոշ հեռավոր տեղերում, «սաղավարտ» բառի նշանակության համաձայն, զինվորների գործածած երկաթե կամ պղնձե գլխարկն է: Իսկ սաղավարտի հոգեւոր նշանակությունը լուսաբանված է կարճ աղոթքի մեջ, որ քահանան ասում է սաղավարտը գլխին դնելու ժամանակ. «Դի՛ր, Տե՛ր, փրկության սաղավարտն իմ գլխին` պատերազմելու թշնամու զորությունների դեմ»:
Շապիկը եւ գոտին հնում սովորական զգեստ էին համարվում, եւ անկասկած մեր նախնիները դրանք եկեղեցական սպասավորության մեջ ահարոնյան պատմուճանի օրինակով էին ընդունում, ինչպես ասվում է աղոթքի մեջ. «Տե՛ր, հագցրու ինձ փրկության հանդերձը եւ ուրախության պատմուճանը եւ շրջապատիր փրկության զգեստով»: Երկուսն էլ խորհրդանշում են Աստծուն շրջապատած շնորհները, որոնք պատարագչին պիտի պահպանեն չար խորհուրդներից եւ դիվական փորձություններից:
Փորուրարը հայոց եւ հունաց մեջ ընդունված նույն սարկավագի ուրարն է, որը փոխանակ ուսի վրա գցվելու, անցնում է վզով եւ ընկնում առջեւը: Այն Քրիստոսի քաղցր լծի եւ թեթեւ բեռի նշանակությունն ունի. «Առե՛ք Իմ լուծը ձեզ վրա», որը քահանան ամբողջովին իր վրա է վերցնում, իսկ սարկավագը միայն մասամբ` իր ուսի վրա: Ուրարը հունարեն «օրարիոն» բառն է, որ նշանակում է ոսկով գործված:
Վակասը մեր նախնիները կրկին ընդօրինակել են Ահարոնի վակասից, որը Հին Կտակարանում կոչվում էր նաեւ եփուդ: Ահարոնի վակասի վրա գրված էր Իսրայելի տասներկու ցեղերի անունները. «Երբ Ահարոնը սրբարան մտնի, նա իր կրծքի վրա թող կրի Իսրայելի որդիների անուններով քանդակված դատաստանի լանջապանակը, որպեսզի Աստծու առաջ հավիտենապես պահպանի նրանց հիշատակը»: Այս առումով է, որ մեր վակասների վրա երբեմն պատկերում են տասներկու առաքյալներին, որոնք ցեղապետներն են Նոր Իսրայելի` Քրիստոսի Եկեղեցու:
Բազպանները խորհրդանշում են նույն անունով պատերազմական զրահները, որոնք պաշտպանում էին բազուկները թշնամու զենքերից, ինչպես աղոթքի մեջ է ասվում. «Տո՛ւր իմ ձեռքին զորություն»: Բազպաններն ունեն նաեւ գործնական նշանակություն. նրանք շապիկի թեւերը հավաքված են պահում, որպեսզի արգելք չլինեն Սեղանի սրբագործությունների ժամանակ:
Շուրջառը, հիրավի, հին թագավորների վերարկուն է` ձեւի չնչին փոփոխություններով, զարդերի ու գույների որոշակի տարբերություններով: Այն աչքի է ընկնում իր խորհրդավոր պայծառությամբ եւ գեղեցկությամբ՝ ի տարբերություն մյուս զգեստների:
Թաշկինակը կամ անձեռոցիկը պարզապես քահանայի ձեռքերը եւ սբ սպասքները սրբելու համար են:

ՊԱՏԱՐԱԳԻՉՆ ԱՐՏԱՔԻՆ ԵՎ ՆԵՐՔԻՆ ՍՐԲՈՒԹՅԱՄԲ ՊԻՏԻ ՄՈՏԵՆԱ
Ս. ԽՈՐՀՐԴԻՆ

Հրեաները սովորություն ունեին նվիրական պաշտամունքներին մասնակցելուց առաջ ձեռքերն ու ոտքերը լվանալ, մանավանդ քահանաներին խստիվ պատվիրված էր վկայության խորան մտնելուց առաջ անպատճառ լվացվել, եւ այս նպատակով Մովսեսն Աստծու հրամանով պատրաստեց պղնձե ավազան եւ դրեց վկայության խորանի ու զոհասեղանի միջեւ: Եվ Աստված պատվիրել էր, որ Ահարոնը եւ նրա որդիները խորան մտնելուց առաջ լվանան իրենց ձեռքերն ու ոտքերը. «Երբ պաշտամունք կատարելու եւ Տիրոջ ողջակեզները մատուցելու համար մոտենան զոհասեղանին, թող լվանան իրենց ձեռքերն ու ոտքերը, որպեսզի չմեռնեն» (Ելք, Լ 17-21):
Անգամ սովորական աղոթքից առաջ հրեաները լվանում էին իրենց ձեռքերը: Այս սովորությունը նախկին քրիստոնյաները եւս մեծ մասամբ ժառանգեցին այնպես, որ այսօր էլ պատարագիչ քահանան սբ Սեղանին մերձենալուց առաջ եկեղեցու կենտրոնում լվանում է ձեռքերը: Այս արտաքին լվացումը խորհրդանշում է չար խորհուրդներից մաքրվելը, երբ սարկավագի հետ արտասանում է «Լուացից սրբութեամբ» սաղմոսը: Այն ակնարկում է թե՛ արտաքին լվացումը եւ թե՛ ներքին` հոգու մաքրությունը.
«Լուացից սրբութեամբ զձեռս իմ,
եւ շուրջ եղէց զսեղանով քով…
Փորձեա՛ զիս, Տէ՛ր, եւ քննեա՛,
փորձեա՛ զերիկամունս իմ եւ զսիրտ…»։
Այս խորհրդավոր լվացումից հետո պատարագիչը դառնում է դեպի ժողովուրդը, ինքն իրեն մեղավոր է խոստովանում եւ աղաչում է, որ իր համար թողություն խնդրեն Աստծուց: Ի պատասխան՝ երեցներից մեկը մաղթում է, որ Աստված նրա սրտի փափագը կատարի եւ մեղքերին թողություն շնորհելով` ապագայի մեղքերից ու փորձություններից ազատի:
Աղաղակեցեք սաղմոսը, որը հաջորդում է խոստովանանքին, քահանայի` Սեղանին մերձենալն ու սրբագործությունն սկսելն է ակնարկում:

ԽՆԿԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԴՐԱ ԻՄԱՍՏԸ

Եթե պաատարագիչը եպիսկոպոս է, ապա ծունկի գալով Նարեկացու երկու աղոթքներն է ասում` ուղղված Ս. Հոգուն, եւ հետո սբ Սեղանին մոտենալով՝ պատրաստում է հացն ու գինին: Վերցնում է սրբագործության համար նախատեսած նշխարը, դնում մաղզմայի վրա եւ գինին լցնում սկիհի մեջ, եւ երկուսն էլ դեռ չսրբագործված՝ նվիրաբերում Աստծուն՝ խնդրելով, որ օրհնի եւ սրբի Տիրոջ Մարմնի եւ Արյան խորհրդով, որ պատարագիչը պատրաստվում է կատարել սբ Սեղանին: Ինչպես որ սբ Պատարագը Քրիստոսի մարդեղության խորհուրդն է, երբ Ս. Հոգին, իջնելով սբ Կույսի վրա, աստվածային բնությունը մարդկային բնությանը միացավ, նույնպես եւ այստեղ քահանան, ծածկելով սկիհը, ասում է. «Հոգին Սուրբ եկեսցէ ի քեզ եւ զօրութիւն բարձրելոյն հովանի լիցի ի վերայ քո», որը խորհրդանշում է սբ Կույսի հղությունը:
Այս պատրաստությանը հաջորդում է եկեղեցու խնկարկությունը` պատարագչի ձեռամբ: Անհիշելի ժամանակներից բոլոր ազգերի մոտ խնկարկությունը կրոնական արարողությունների գլխավոր մասն է եղել։ Հին Կտակարանում Աստված է հրամայել Տաճարի սրբազան պաշտամունքների ժամանակ խնկարկության գործածությունը: Անուշահոտության՝ դեպի վեր բարձրանալը խորհրդանշում է մեր աղոթքների երկինք բարձրանալը: Մեր եկեղեցում խնկարկությունը երկու նշանակություն ունի: Առաջին` աստվածպաշտության ու աղոթքների մատուցման նշանն է եւ երկրորդ` ժողովրդի եւ անհատի օրհնության խորհուրդն է: Այսինքն` խնկարկելով եկեղեցին եւ ժողովրդին՝ ուզում ենք, որ աստվածային օրհնությունն իջնի նրանց վրա, եւ բոլորի աղոթքը խնկաբույրի պես բարձրանա առ Աստված: Այս է պատճառը, որ երբ քահանան խաղաղություն է տալիս, սարկավագը նախ խնկարկում է քահանային եւ ապա ժողովրդին: Այս նկատառումով էլ պատարագիչ քահանան, դեռ բուն պատարագը չսկսած, խնկարկում է ամբողջ եկեղեցին, ընծաները` պատրաստված սկիհը` հացով եւ գինով, ապա Սեղանը եւ բոլորին, որ եկեղեցում են։ Ամեն ինչ սրբելով՝ նվիրում է Աստծուն` փոխարենը Նրա ողորմությունն ու շնորհը հայցելով բոլորի վրա:
Շարունակելի

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s