Քրիստոնեական տոնացույցի Խաչվերաց կամ ժողովրդական անվանումով՝ Սուրբ խաչի (Սըբխեչ) տոնը նշվում է սեպտեմբերի 14-ին նախորդող կամ հաջորդող կիրակի օրը (այս տարի՝ սեպտեմբերի 16-ին)։
Խաչվերացի տոնն ընկալվում է նաեւ որպես աշնանամուտի սկիզբ: Դրա մասին է վկայում «Տերընդեզն արա՝ դուրս ել բակը, Սըբխեչն արա՝ մտիր բակը» ասացվածքը, այսինքն՝ ավարտին էին մոտենում տաք, արեւոտ օրերը, ավարտվում էին նաեւ գյուղատնտեսական աշխատանքները, ուստի ժամանակն էր անցնելու առտնին կյանքի: Այս շրջանում բերքահավաքն արդեն ավարտված էր կամ մոտենում էր ավարտին, ցորենն ամբարված էր, երկրագործական աշխատանքների եռուն շրջանը՝ գրեթե ամփոփված։ Ուստի, արդեն ժամանակն էր շնորհակալություն հայտնելու դրա հաջող ընթացքն ապահոված Ուժին:
Խաչվերացի տոնական ծիսակատարությունները հիմնականում կատարվում էին ննջեցյալների հիշատակին։ Համարվում էր, որ ննջեցյալների պաշտամունքն առավելապես հատուկ է երկրագործական տնտեսաձեւ ունեցող ժողովուրդներին: Որպես հին երկրագործական ավանդույթների կրող՝ հայ մարդու ավանդական աշխարհայացքում երկրային կյանքի հաջողությունների, անհաջողությունների, ձեռքբերումների հետ առնչվում էին նաեւ ննջեցյալները։ Համարվում էր, որ վերջիններս կարող էին եւ ազդում էին բերքի առատության, երկրագործական աշխատանքների արդյունքի վրա: Այդ իսկ պատճառով ձգտում էին բերքի արդյունքներից բաժին հատկացնել նաեւ ննջեցյաներին՝ բարեհաճ վերաբերմունք ապահովելու նպատակով: Պաշտամունքային այս մոտեցումները հաշվի առնելով՝ Սըբխեչին բոլորն անխտիր այցելում էին գերեզմաններ՝ ննջեցյալներին ողջունելու եւ նրանցից տնտեսական տարվա ավարտի, ստացված բերք ու բարիքի համար շնորհակալություն հայտնելու նպատակով՝ այդ բերք ու բարիքից նրանց բաժին հանելով (սա ավելի հին պաշտամունքային պատկերացում է):
Տարվա մեջ միակ անգամ գերեզմաններում գետնատարած սեղաններ էին փռում, որոնց շուրջը նստում էին բոլորը՝ ըստ ազգերի եւ տոհմերի: Ընդունված տարբերակ էր նաեւ, որ յուրաքանչյուր ընտանիք սեղան էր բացում իր ննջեցյալի շիրմի կողքին: Ննջեցյալների հիշատակին տվյալ տարվա բերքահավաքի արդյունքներից առատ ու հարուստ կապոցներ էին պատրաստում. տարատեսակ ուտելիքներ՝ խաշած հավ, պանիր, խմիչք, գաթա, մրգեր, հատկապես՝ խաղող: Ուտելիքները շարում էին սփռոցի վրա՝ սպասելով մինչեւ քահանան օրհնի սեղանը, եւ տարիքով ավագ տղամարդկանցից մեկը ողորմաթաս բարձրացնի: Դրանից հետո սկսվում էր ընդանուր ճաշկերույթը. սեղանի զարդն էր համարվում տոնի ծիսական կերակուրը՝ թոնրում խորոված ուլը եւ դրա ճարպով ներծծված ձավարի փլավը: Յուրաքանչյուր ընտանիք իր համար էր ուլ խորովում: Այս սովորույթն այնքան լայն տարածում ուներ, որ որոշ շրջաններում Սուրբ խաչի տոնը կոչվում էր ուլերի կոտորած: Ուլի խորովածը տարբեր շրջաններում ուներ տարբեր անուններ՝ խրով, բիրան, խորովու եւ այլն: Ուլը մաշկում էին, ամբողջապես թոնրի շամփուրի վրա հագցնում եւ կախում թոնրի մեջ: Թոնրի հատակին մեծ սկուտեղով ձավարի կամ հաճարի փլավ էին դնում այնպես, որ ուլի խորովվելու ընթացքում հոսող ճարպը ներծծվեր փլավի մեջ։ Թոնրի բերանը ծածկում էին կավե կափարիչով, պատում ցեխով եւ ողջ գիշեր մարմանդ կրակով խորովում: Թոնրի բերանը ծածկող կավե կափարիչի կենտրոնում դնում էին բռունցքի մեծության մի ցեխագունդ, որի չորանալով՝ որոշում էին խորովածի եփվելը. եթե գունդը կոտրելիս ցեխագնդի մեջը չորացած էր լինում, անմիջապես խորովածը հանում էին, եթե դեռ խոնավ էր՝ թողնում էին եփվելու։ Ընդունված էր, որ տվյալ տարում ննջեցյալ ունեցող ընտանիքների հարազատները ուլ էին տանում՝ կա՛մ արդեն խորոված, կա՛մ էլ կենդանի՝ խորովու պատրաստելու համար: Ընդունված սովորույթի համաձայն՝ ուլի մի թիակը տալիս էին քահանային, որը կոչվում էր մեռելափայ: Որոշ շրջաններում (Վայոց ձոր) ընդունված էր ուլի մի թիակը տալ այն ազգականին, ով բերել էր խորովուն՝ հաջորդ անգամ ուրախ առիթով հանդիպելու ակնկալիքով:
Ննջեցյալների հիշատակման այս տոնին պատրաստվում էին մեծ շուքով՝ թխելով մեծաթիվ թոնրի գաթա կամ սինի-գաթա: Այն շրջաններում, որտեղ զարգացած էր այգեգործությունը, սեղաններին առատ էին մրգերը։
Առանձին շրջաններում ընդունված էր Սըբխեչի ուրբաթ օրը ոսպով շիլա եփել եւ բաժանել դրկիցներին, համայնքի կարիքավոր անդամներին, հիվանդներին, հաշմանդամներին՝ որպես իրենց ննջեցյալների հոգեբաժին: Ընդհանրապես, ննջեցյալների հիշատակության հացկերույթներում տարածված էին հատիկեղենից պատրաստված շիլաները, որոնք կրում էին մահվան նկատմամբ կյանքի հաղթանակի եւ շարունակելիության խորհուրդ։ Այս նույն խորհուրդն ուներ նաեւ Խաչվերացի տոնին պատրաստվող ոսպով շիլան:
Որոշ վայրերում ընդունված էր համեմի սերմերով, չորացրած ուրցով կամ ծիթրոնով հատուկ հաց թխել եւ բաժանել աղքատներին: Բոլոր սովորույթներում ընդհանուրը հանգուցյալի հոգու բաժինն առանձնացնելն ու համայնքի կարիքավոր անդամների հետ կիսելն էր:
Ի տարբերություն ննջեցյալների հիշատակության մյուս առիթների՝ Սուրբ խաչի տոնին տխուր եւ սգո տրամադրությունները գերիշխող չէին: Տխրություն էր տիրում միայն տվյալ տարվա ննջեցյալների շիրիմների շուրջը: Սա ոչ թե տխրության տոն էր, այլ այնպիսի առիթ, երբ տոնին մասնակից էին դարձնում եւ տոնական տրամադրությունը կիսում նաեւ ննջեցյալների հետ՝ միաժամանակ շնորհակալություն հայտնելով բերքի, տնտեսական տարվա ավարտի համար՝ ակնկալելով ննջեցյալների աջակցությունը հետագայում եւս: Որոշ շրջաններում այդ օրը համարվում էր ուխտագնացությունների օր՝ երգ-երաժշտությամբ, մատաղներով ու խնջույքով:
Խաչվերացի կամ Սուրբ խաչի տոնը հայոց ավանդական տոնացույցում տնտեսական տարին ամփոփող տոներից էր: Այլեւս ավարտվել էին գյուղատնտեսական աշխատանքները, եւ գալիք ամիսներն այնքան էլ առատ չէին տոնակատարություններով եւ խնջույքներով։
Ահա այսպես էին տոնում մեր նախնիները, ժողովրդախոսակցական լեզվում տարածված, Սըբխեչի տոնն ազգագրական տարբեր շրջաններում…
Աննա ՊՈՂՈՍՅԱՆ

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s