Սկիզբը՝ 2012 Սեպտ. Ա-Բ

Ցեղասպանությունը համանման գնահատականի է արժանացել նաեւ ծագումով հույն ամերիկացի գրող Էլիա Կազանի կողմից: Կազանը խստորեն դատապարտում է ԱՄՆ-ին, որը, նրա խոսքերով, Անատոլիայի հայերի սառնասիրտ դահիճն էր (տե՛ս R. Hovhannisian, նշվ. աշխ., էջ 162): Որքանո՞վ է ամերիկացի գրողն օբյեկտիվ, երբ նա մեղադրում է ԱՄՆ-ին հայոց կոտորածների առնչությամբ: Ըստ երեւույթին, Կազանը խոսում է զուտ բարոյական պատասխանատվության մասին, քանզի չկան այնպիսի պատմական փաստեր, որոնք կվկայեն Միացյալ Նահանգների անմիջական մեղսակցության մասին: ԱՄՆ-ին եւ գերտերությունների մեծ մասին կարելի է մեղադրել հիմնականում նրանում, որ նրանք ակտիվորեն չեն խոչընդոտել հայոց ցեղասպանությանը: Կրկին անգամ հիշենք, որ դրանք Առաջին աշխարհամարտի տարիներն էին, եւ գերտերություններն զբաղված էին պատերազմով ու իրենց քաղաքական հարցերը լուծելով: Բայց եւ այնպես, բարոյական տեսանկյունով, վերն ասվածը չի կարող արդարացում հանդիսանալ: Վստահաբար կարող ենք ասել, որ թե՛ Էլիա Կազանը եւ թե՛ նրա գրչընկերներից շատերը կիսում էին արտահայտված տեսակետը:
Էլիա Կազանի «Ամերիկա, Ամերիկա» վեպում տեղ գտած նկարագրությունները, հայոց ջարդերի վառ պատկերները երեւան են բերում համընդհանուր ոճրի որոշ մանրամասներ: Ակնհայտ են գրողի համակրական, ջերմ զգացմունքները հայ ժողովրդի հանդեպ: Ճիշտ է, հայոց ցեղասպանության թեման առանցքային տեղ չի զբաղեցնում Կազանի երկում, քանի որ այն նվիրված է ԱՄՆ գաղթած մի հույն ընտանիքի պատմությանը, բայց նույնիսկ այդ պարագայում ընթերցողը տեսնում է գրողի մտահոգ ու կարեկից վերաբերմունքը հայության նկատմամբ: «Ամերիկա, Ամերիկա» վեպի հեղինակի համար հայ եւ հույն ժողովուրդները կարծես մեկ միասնություն լինեն: Թե՛ հայերը եւ թե՛ հույները դարեր շարունակ մաքառել են օտար հարստահարիչների դեմ, նրանց ֆիզիկական գոյությունը հաճախ է սպառնալիքի տակ դրվել: Թերեւս այս հանգամանքներով է պայմանավորված Էլիա Կազանի սրտացավ վերաբերմունքը հայության հանդեպ:
Սաուլ Բելոու՝ ահա եւս մեկ գրող, որը մարմնավորել է հայոց ցեղասպանության թեման: Բելոուն հայոց եղեռնի մասին գրում է «Օգի Մարչի ճանապարհորդությունը» վեպում, որի մի քանի գլուխներում խոսվում է մի հայ իրավաբանի մասին, որը ներկայացնում է հարազատ ժողովրդի ողբերգական պատմությունը: Ինչպես նախորդ հեղինակները, Սաուլ Բելոուն ցավով ու կարեկցանքով է վերաբերվում հայերին այն բռնարարքների պատճառով, որոնց նրանք ենթարկվել էին ցեղասպանության ընթացքում: Ուշագրավ է, որ ամերիկացի գրողը զուգահեռ է անցկացնում հայոց եւ հրեական ջարդերի միջեւ: Բելոուի անցկացրած զուգահեռը միանգամայն տեղին է. ցեղասպանությունների պատմության մեջ դժվար է գտնել երկու այնպիսի եղերական դեպք, որոնք այնքան նման լինեն, ինչպես հայկականը եւ հրեականը: Բանն այն է, որ դրանք երկուսն էլ ունեցել են ահռելի մասշտաբներ, երկու դեպքում ջարդերի նպատակը եղել է նշված ազգերի լիակատար ոչնչացումը: Բայց եւ այնպես սխալ կլինի ասել, թե հայոց եւ հրեական ցեղասպանությունները լիովին նույնական են: Գաղտնիք չէ, որ հրեական կոտորածն առավել սուր արձագանք է ստացել համաշխարհային մակարդակով, քան հայկականը: Ասենք ավելին՝ դեռեւս մինչեւ հրեական եղեռնն աշխարհը գրեթե մոռացության էր մատնել 1915 թ. եղերական իրադարձությունները: Դրա մասին է խոսել նույնիսկ Ֆաշիստական Գերմանիայի առաջնորդ Ադոլֆ Հիտլերը. «Ի վերջո, ո՞վ է այսօր խոսում հայերի բնաջնջման մասին» (տե՛ս L. Lochner, What about Germany? New York, Dodd, Mead & Co., 1942, էջ 1): Միայն Երկրորդ աշխարհամարտից հետո եւ հատկապես վերջին քսան տարիների ընթացքում իրական պայքար սկսվեց հայոց եղեռնի դատապարտման եւ համաշխարհային մակարդակով ճանաչել տալու ուղղությամբ:
Եթե քաղաքական ու պետական գործիչները բարենպաստ քաղաքական իրավիճակի են սպասում ցեղասպանության խնդիրը բարձրաձայնելու համար, ապա առաջավոր մտավորականները, մասնավորապես գրողները, լինելով չափազանց դյուրազգաց մարդկային վշտի ու տառապանքի նկատմամբ եւ առաջնորդվելով զուտ բարոյական արժեքներով, պայքարում են հետադիմության եւ բարբարոսության դեմ անհապաղ՝ բնավ չսպասելով հարմար պատմաքաղաքական պահի: Նման գրողներից ավելորդ չէր լինի նշել Սոլ Սթայնի անունը: Սթայնի հետաքրքրությունը հայոց եղեռնի նկատմամբ այնքան մեծ էր, որ նա երեք երկ է գրել այդ թեմայով: Ամերիկացի գրողի վեպերի հերոսը հայազգի իրավաբան Թովմասն է, որի միջոցով էլ գրողը տալիս է կոտորածների բարոյական գնահատականը. «Մեղադրող կողմը, որը հայկական ծագում ունի, փաստաբանի իրավունք կստանա: Գուցեեւ փաստաբանն անկողմնակալ չէ, քանի որ այն ժողովուրդը, որն առաջինն էր քրիստոնեություն ընդունել, դարասկզբում այնպիսի բռնարարքների ենթարկվեց, որոնք միայն մեկ անուն ունեն՝ ազգասպանություն» (տե՛ս R.Hovhannisian, նշվ. աշխ., էջ 162-163):
Սոլ Սթայնը հայոց ցեղասպանությունն ուղղակիորեն չի անվանում մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություն եւ, ի տարբերություն արդեն լուսաբանված հեղինակների, ցույց չի տալիս այն պատմական կապը, որն առկա է հայկական եւ մյուս բոլոր եղեռնագործությունների միջեւ, սակայն իր հերոսի միջոցով խստորեն դատապարտում է թուրքերի կատարած ոճիրը: Հիշարժան է, որ ամերիկացի գրողը հայոց ջարդերը չի դատապարտում լոկ մարդասիրական մղումներով: Նա անուղղակիորեն ցույց է տալիս, որ հայերն առաջադեմ ժողովուրդ են, եւ որ նրանց կորուստն զգալի վնաս է համաշխարհային քաղաքակրթությանը: Սոլ Սթայնը, անկասկած, չի սխալվում իր տեսակետի մեջ, քանի որ յուրաքանչյուր ազգի ոչնչացում՝ կորուստ է մեկ առանձին մշակույթի: Բայց եթե նույնիսկ այս կամ այն ժողովուրդը զուրկ է զարգացած մշակույթից, միեւնույն է, նրա բնաջնջումն անընդունելի է՝ բարոյական առումով:
Ներկայացված գրողներից բացի, հայոց ցեղասպանությանն են անդրադարձել Ջեյմս Քլավելը՝ «Ազնվական տոհմ», Ջոզեֆ Վամբաուն՝ «Սոխի դաշտեր», Իվան Գոուլդը՝ «Հիվանդ ընկերներ», Իվան Մորիսը՝ «Ազատության փողոց», Հերման Վուկը՝ «Երիտասարդ բազե», Սայրս Սուլցբերգերը՝ «Ատամ վաճառողը» երկերում:
Ամերիկացի գրողներից շատերն առանձին երկեր չեն նվիրել 1894-1896 թթ. եւ 1915 թ. իրադարձություններին: Նրանք հայոց եղեռնը դիտարկել են համաշխարհային պատմաքաղաքական իրադարձությունների համատեքստում: Պատմական հեռատեսության առումով՝ ցեղասպանության պատկերման այս ձեւն անկասկած արդարացված է: Ամերիկացի (ազգությամբ ոչ հայ) գրողների զգալի մասի թերացումը հիմնականում այն է, որ նրանք պատշաճ կերպով չեն ներկայացնում հայ եւ թուրք ժողովուրդներին, նրանց ազգային, մշակութային եւ կրոնական առանձնահատկությունները: ԱՄՆ-ի գրողներից շատերը նմանապես մակերեսայնորեն են արտացոլում հայ-թուրքական հարաբերությունները եւ հայոց ցեղասպանության դրդապատճառները: Ամերիկացի գրողների՝ հայոց եղեռնին նվիրված երկերից շատերն ուշագրավ են զուտ նրանով, որ դրանք ստեղծվել են օտարազգիների կողմից: Բայց եւ այնպես սխալ կլինի թերագնահատել օտարազգի գրողների ստեղծագործությունների դերն ու նշանակությունը, քանզի միայն այն փաստը, որ այլազգի մտավորականներն իրենց ուշադրությունն են բեւեռել Մերձավոր Արեւելքում ապրող մի հին ազգի ճակատագրին, արդեն իսկ արժանի է գնահատման:
Հարկ ենք համարում հավելել, որ ԱՄՆ-ի գրողները, հայոց ցեղասպանության բարոյաէթիկական ասպեկտից զատ, լուսաբանում են նաեւ եղեռնի հոգեբանական հետեւանքները, որոնք ոչ պակաս կարեւոր են եւ հիշարժան: Ինքնին հասկանալի է, որ ցանկացած ցեղասպանություն չափազանց խոր հետք է թողնում հանգամանքների կամ էլ ճակատագրի բերումով փրկված մարդկանց հոգեկանի մեջ: Ինչպես վկայում են ամերիկացի հեղինակները, կոտորածների հասցրած ծանր հոգեբանական հարվածն ի զորու չէ չեզոքացնելու նույնիսկ ժամանակը: Ավելին՝ որքան էլ տարօրինակ թվա, ցեղասպանությունից միայն որոշ ժամանակ անց են մարդիկ զգում դրա ողջ հրեշավորությունը եւ գիտակցում, որ դրա հետեւանքով առաջացած վիշտն ու ցավը փոխանցվելու են սերնդից սերունդ:
Հավելենք, որ ամերիկացի (ազգությամբ ոչ հայ) հեղինակները, որպես կանոն, մանրակրկիտ չեն պատկերում հայոց եղեռնի հոգեբանական հետեւանքները: Սրա պատճառն ակնհայտորեն այն է, որ նրանցից շատերն անմիջականորեն չէին վերապրել հայոց ջարդերը եւ ո՛չ էլ հանդիսանում էին ցեղասպանության զոհերի հետնորդները: Այնուամենայնիվ, նրանք առնվազն հպանցիկ խոսում են եղեռնի զոհերի ժառանգների ճակատագրի, նրանց ծանր բարոյահոգեբանական վիճակի, ներքին հոգեկան ճգնաժամի մասին, որը շատ հաճախ անլուծելի է թվում:
Հայոց ցեղասպանության հետեւանքներին է անդրադարձել ականավոր ամերիկացի արձակագիր Կուրտ Վոնեգուտը: Նա իր «Կապտամորուքը» վեպում ներկայացնում է Ռաբո Կարաբեկյան անունով մի ամերիկահայ նկարչի, որի հարազատները զոհ էին գնացել հայոց կոտորածներին: Ռաբոն տառապում է ցեղասպանության ծանր հիշողություններից: Նա հաճախ է մեկուսանում իր տան սենյակներից մեկում, որտեղ ոչ ոք երբեւէ ոտք չէր դրել: Վեպի վերջում պարզվում է, որ այդ սենյակում գտնվում է նկարչի կտավներից մեկը, որի վրա նա պատկերել էր հայոց ջարդերը: Վոնեգուտի վեպը ցայտուն կերպով վկայում է այն բանի մասին, որ նույնիսկ տասնամյակներն ունակ չեն ջնջելու ցեղասպանության հիշողությունը ու մեղմել դրանից առաջացած մորմոքը: Վերջին ճշմարտության մասին է խոսում նաեւ Էլիա Կազանն իր «Անատոլիացին» վեպում: Գրքի հերոսները՝ Ֆերդինանդ եւ Արա Սարաֆյանները, հայ տարագրի տիպական կերպարներ են: Դեռեւս մինչեւ 1915 թ. ցեղասպանությունն այդ հայ եղբայրները բնակություն էին հաստատել ԱՄՆ-ում, գորգագործական արհեստանոց հիմնել եւ մի մեծ վաճառատուն բացել: Բայց սա դեռ ամենը չէ, ինչ ունեին Սարաֆյան եղբայրները. նրանք աշխարհի տարբեր մասերում խոշոր խանութներ ունեին եւ մեծ նյութական կարողության տեր էին: Նման պարագաներում այդ հայ տարագիրները վայելում էին ամերիկյան հասարակության հարգանքը (տե՛ս E. Kazan, The Anatolian, New York, 1982, էջ 41-44): Թվում է, թե սովորական մահկանացուին այսքանից ավելի ոչինչ պետք չէ: Յուրաքանչյուր մարդ երազում ու ձգտում է բարձր հասարակական դիրքի եւ նյութական մեծ կարողության: Սարաֆյան եղբայրներն ունեին այդ երկուսը, սակայն իրենց երջանիկ չէին զգում: Հարց է առաջանում, թե ինչո՞ւ: Թերեւս սխալ չէր լինի ասել, որ Արա եւ Ֆերդինանդ Սարաֆյաններն իրենց ազգի ողբերգական անցյալի եւ առկա երերուն հոգեբանական կացության զոհերն էին: Ո՞րն է հայ պանդուխտին տիրած հոգեկան ճգնաժամի հաղթահարման ուղին: Անկասկած՝ հայոց եղեռնի ճանաչումը եւ դատապարտումը համաշխարհային հանրության բոլոր անդամների կողմից, ինչին եւ նպաստում է ցեղասպանության թեման լուսաբանած գրողների լուսավորչական եւ քարոզչական գործունեությունը:
Տիգրան ՄԱԼՈՒՄՅԱՆ

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s