Սկիզբը՝ 2012 Սեպտ. Բ-Հոկտ. Բ

Փորձեր են եղել Աջապահյանների տոհմի նախնի համարելու Հեթում Բ-ի եղբայր եւ Լեւոն Բ-ի որդի Հովհաննես եպիսկոպոսին՝ նշելով, որ տասներորդ Աջապահը եղել է Եփրեմ կաթողիկոսը, սակայն Հովհաննես եպիսկոպոս անունով անձը եղել է Հեթում Ա-ի եղբայրը, որը կուսակրոն էլ մահացել է, ուստի այս տեսակետը քննություն չի բռնում։ Մեկ այլ գրության համաձայն՝ Աջապահյանների ընտանիքն սկզբնավորվել է Մուսաբեկյանների ժամանակներում, երբ Լուսավորչի անհայտանալուց հետո Սեղբեստրոսի, Նիկողոսի եւ Պարսամի աջերը, ինչպես նաեւ Վահկա սբ նշանը վերցնում են կաթողիկոսի ձեռքից եւ պահպանության հանձնում ոմն Հեթում Խազենցի, որը հայտնի էր Սպիտակ երեց անունով եւ քահանայացել էր ավելի ուշ։ Նրան էլ հանձնվում է Լուսավորչի՝ Կարապետ Եվդոկացու մեջտեղ բերած աջը։
Շահսուվարի արշավանքի ժամանակ՝ 1468 թվին, Աջապահն այդ խաչերը փախցնում է Կոպիտառ, իսկ հաջորդ տարի վերադարձնում է Սիս։ Աջապահը 1470 թվին մահանում է ժանտախտից։ 1598-ին՝ Սատուրջիի արշավանքի ժամանակ, հիշատակվում են սուրբ աջերի լուսարար Ղազար քահանան եւ բարեպաշտ Մինասը, որն աջերը փախցնում է Ադանա, որտեղից 1601 թվին Հովհաննես Այնթապցի կաթողիկոսը ետ է բերում։ Մ. Օրմանյանը հակված է կարծելու, որ այս վերջիններն Սպիտակ երեցի սերունդներն են եւ Աջապահյան տոհմի շարունակողները։ Ինչ վերաբերում է Ղուկաս կաթողիկոսին, ապա նա Հուսիկ քահանայի որդին եւ Եղիազարի թոռն էր, որն էլ համարվում է թոռան թոռը մեկ այլ Եղիազար քահանայի, որից հետո վեցերորդ սերնդի ներկայացուցիչը դառնում է Ղուկաս կաթողիկոսը։ Ուստի Մ. Օրմանյանն Աջապահյան ընտանիքի նախահայր է համարում Սպիտակ երեց կոչված Հեթում Խազենցին։
Աջապահյանների ընտանիքը մեծ ազդեցություն է ունեցել 1441-1731 թվերն ընկած շրջանում, երբ Սսի աթոռը ծանր ժամանակներ էր ապրում։ Եվ ահա Ղուկաս եպիսկոպոսը Հովհաննես կաթողիկոսի կողմից առաջ է քաշվում եւ կաթողիկոս կամ աթոռակից օծվում։ Ղուկասը 1731-1734 թթ. եղել է Հովհաննեսի աթոռակիցը, չնայած Հովհաննեսի տկարության ու գործից հեռանալու պատճառով դարձել էր բուն աթոռակալ։ Աջապահյանները կաթողիկոս դառնալուց հետո գավազանն իրենց ձեռքից բաց չթողեցին՝ նախապես հայոց կաթողիկոս օծելով իրենց ընտանիքի ներկայացուցիչներից։ Այսպես՝ Ղուկասն իր կենդանության օրոք՝ 1737-ին, աթոռակից օծեց իր եղբորը՝ Միքայելին։ Վերջինս նույն տարվա հոկտեմբերի 18-ին, արդեն որպես կաթողիկոս, գնացել է Կ. Պոլիս եւ իջեւանել Սկյուտարի՝ Երուսաղեմի վանատանը՝ Շղթայակրի մոտ։ Ղուկասը մահացավ 1737 թվի դեկտեմբերի 3-ին՝ շաբաթ օրը, երբ նրա աթոռակից եւ հաջորդ Միքայելը գտնվում էր Կ. Պոլսում։ Նա 1738 թվին ետ վերադարձավ եւ տեր կանգնեց Սսի աթոռին։
Ճիշտ այդ ժամանակներում՝ 1738 թ. դեկտեմբերի 30-ին, Բերիայի կամ Հալեպի փաշայի թույլտվությամբ, կաթոլիկները մի եկեղեցի ձեռք ձգեցին եւ ազատորեն գործելու արտոնություն ստացան։ Բանն այնտեղ հասավ, որ հռոմեադավաններն Անտոնյանների մոտից՝ Քրեյմի Սբ Փրկիչ վանքից, Բերիա հրավիրեցին եպիսկոպոս Աբրահամ Արծիվյանին։ Այդ ժամանակ Բերիայի կաթոլիկների գլուխ կանգնած էր հայր Հակոբ Հովսեփյանը, որը Մուրադյան եղբայրներից մեկն էր եւ Անկյուրիայից եկել էր
Բերիա՝ հայր Իսահակ Բարսեղյանի հետ։ Լիբանանում այդ նույն ժամանակ՝ 1738 թ. հուլիսի 15-ին, 75 տարեկան հասակում մահացավ միաբանության հիմնադիր եւ աբբահայր Աբրահամ Մուրադյանը։ Ըստ հաջորդության՝ պետք է առաջնորդ դառնար Հակոբը, սակայն նա վանական կյանքից հեռացել էր, ու հարմար չդիտվեց, ուստի ընտրությունը կանգ առավ Արծիվյանի քեռորորդիներ հայր Պետրոսի եւ Գրիգոր Ներսիսյանի վրա, որոնք նաեւ կոչվել են Նիփոթ։ Նրանցից ավագը՝ Պետրոսը, աբբահայր նշանակվեց, որը հաստատվեց 1739 թվի նոյեմբերին։ Անտոնյանները որոշեցին ժամանակավոր աբբահայրեր ունենալ, ուստի Պետրոսն աբբահայր ընտրվեց երեք տարով։ Ինչ վերաբերում է Արծիվյանին, ապա նա ուրախությամբ ընդունեց բերիացիների հրավերը, 1739 թվի դեկտեմբերի 4-ին ժամանեց Բերիա, սակայն ապրեց գաղտնի, որպեսզի որեւէ արկածի չենթարկվի։
Արծիվյանը պաշտոնապես հարեց կաթոլիկությանը մինչեւ 1720 թիվը։ Աբրահամը հենց սկզբից մտմտում էր հայ կաթոլիկության համար ինքնուրույն դիրք ստեղծել։ Նախապես նա ներշնչվել էր իր վարդապետից՝ այդ ժամանակ արդեն եպիսկոպոս Մելքոն Թասպասյանից։ Նա կամենում էր հռոմեադավանների վրա դառնալ պատրիարք ու առաջնորդ։ Բերիա գալուց հետո փորձեց դա կյանքի կոչել, սակայն գնալ Կ. Պոլիս ու պատրիարքության հասնել Կոլոտի պատրիարքության ու Նալյանի փոխանորդության օրոք՝ անհնար գործ էր։ Նա, ըստ էության, Կիլիկիայի կաթողիկոսության շրջանակի մեջ էր ապրում, ուստի մտածեց իր կամքով Կիլիկիայի կաթողիկոսություն կազմակերպել։ Բերիացիներն արդեն վարժվել էին Դավթի, Ազարիայի, Պետրոսի օրոք իրենց մոտ հակաթոռ կաթողիկոսներ տեսնելուն։ Պետրոսի հեռանալուց հետո, սակայն, դադարել էր Բերիայի հակաթոռությունը։ Պատճառ բռնեց, թե Կիլիկիայի աթոռը թափուր է Աջապահյանի մահից հետո, որն իբր տեղի ունեցավ 1740 թվի նոյեմբերի 26-ին, երբ նա իրականում իր մահկանացուն կնքել էր 1737 թվի դեկտեմբերի 3-ին, եւ բոլորովին հաշվի չնստեց այն փաստի հետ, որ Ղուկասի հաջորդ Միքայելն օծվել էր ու 1740 թվի նոյեմբերից էլ շատ շուտ Կ. Պոլսից վերադարձել էր իր աթոռը։ Անկախ ամեն ինչից, Արծիվյանը չէր կարող հավակնել Կիլիկիայի կաթողիկոսությանը, քանի որ կամակից ու գործակից ոչ մի եպիսկոպոս չունեցավ ոչ Բերիայի թեմերում եւ ոչ էլ Կիլիկիայի վիճակներում։ Ինքն էլ ձեռնադրված էր, ճիշտ է, հայ, բայց հակաթոռ կաթողիկոսից։ Եվ դա չխանգարեց, որ նա չլսված ժպիրհությամբ, առանց ընտրության, մի քանի աբեղաների ու քահանաների համաձայնությամբ կաթողիկոս հռչակի իրեն եւ երկու օտարածես ընթերակայով լատինների եկեղեցում 1740 թվի մայիսի 3-ին՝ շաբաթ օրը, Բերիայում եպիսկոպոս ձեռնադրի հայր Հակոբ Հովսեփյանին՝ որպես իրեն հաջորդ։ Դրանից հետո՝ հունիսի 11-ին, նա ձեռանադրվածի ու օտարածեսի հետ միասին Քիլիսի եպիսկոպոս է ձեռնադրում հայր Իսահակ Բարսեղյանին, իսկ դրանից էլ հետո՝ 1740 թվականի նոյեմբերի 23-ին, իր երկու ձեռնադրածով նա ձեռնադրում է Մելքոն Թուխմանյան վարդապետին՝ որպես Մամպտո եպիսկոպոս։ Երբ արդեն երեք եպիսկոպոս ձեռնադրված էր, 1740 թվի նոյեմբերի 26-ին կատարում է իր կաթողիկոսացման արարողությունները։ Ըստ էության՝ դա սովորական ապօրինություն էր։ Ահա այդպիսին է եղել հռոմեադավանների գործելակերպը։ Կեղծիքն ակնառու էր, սակայն հռոմեամետներն իրենց խիղճը հանգստացնելու համար մեջտեղ էին բերում պապից հաստատում ստանալու փաստը։ Արծիվյանի կաթողիկոսանալը պապի կամայական ստեղծագործությունն էր։ Այդ ամենը լավ էր հասկանում հենց կաթողիկոս Արծիվյանը, որը 1740 թվի դեկտեմբերին որոշ դժվարություններով Բերիայից մեկնում է Հռոմ։ Նախ նա, վախենալով նորանոր արկածներից, ապավինում է Անտոնյանների միաբանության Քրեյմի վանքին՝ իրեն հանձնելով մարոնականների պաշտպանությանը։ Նա այստեղ մնում է մինչեւ 1741 թվի սեպտեմբերի 30-ը, հետո ուղեւորվում սիրիական Տրիպոլիս նավահանգիստ, որտեղ ժամանակին հյուրընկալություն էր գտել Ավրատ կղզուց ազատվելուց հետո։ Նոյեմբերի 3-ին նավ է նստում, 30-ին հասնում է Կիլիկիա, այստեղ մնում է մինչեւ 1742 թվի հունվարի 7-ը։ Հետո նավով գնում է Սարտենիա, այնտեղից՝ Մարսել՝ տեղ հասնելով մարտի 10-ին։ 40 օր մաքրարանում անցկացնելուց հետո՝ ապրիլի 19-ին, այնտեղից դուրս է գալիս եւ երեք ու կես ամիս անց՝ հուլիսի 2-ին, նավով ուղեւորվում Լիվոռնո, Անկոնա եւ Հռոմ հասնում 1742 թվի օգոստոսի 11-ին կամ 13-ին։
Իսկ ինչպե՞ս էին զարգանում Անտոնյանների ու Մխիթարյանների հարաբերությունները։ Մխիթարը եղել էր Բերիայում եւ շփվել տեղի հռոմեադավանների հետ եւ անգամ մտածել էր միաբանությունը հիմնել Լիբանանում, սակայն իրերի բերումով հայտնվել էր Արեւմուտքում։ Անտոնյաններից Հակոբ եւ Իսահակ հայրերը երկու տարուց ավելի մնացել էին Վենետիկում, ինչը երկու միաբանությունների միջեւ շփվելու առիթներ էր ստեղծել։ Արեւմուտքի հրապուրիչ նկարագրությունը եւ ամեն հային բնորոշ՝ զարգանալու ու առաջադիմալու զգացումն Անտոնյանների մեջ էլ ցանկություն էին առաջ բերել, որ իրենք էլ Մխիթարյանների ուղիով գնան։ Կարելի էր միաբանությունները միավորել եւ ընդունել Մխիթարի ավագությունը։ Դրա համար նրանք հրաժարվեցին մարոնական Անտոնյանների կանոններից եւ ընդունեցին Մխիթարի կազմած կանոնագիրը, որը կարող էր հսկել Վենետիկից հրավիրված մեկ-երկու միաբան։ Հասկանալի է, որ Քրեյմի վանքն էլ պետք է հայտնվեր Մխիթարի գերագույն իշխանության ներքո։ Այդ նպատակով Մխիթարին երեք նամակ ուղարկվեց։ Մեկը գրեց Արծիվյանը՝ 1741 թվի հուլիսի 18-ին, մյուսը հուլիսի 22-ին գրեց Հակոբ Հովսեփյանը՝ Բերիայի առաջնորդը, իբրեւ Մխիթարին անձամբ ծանոթ, երրորդը՝ աբբահայր Պետրոս Ներսիսյանը՝ սեպտեմբերի 3-ին։ Մխիթարն այդ նամակներին պատասխանեց 1742 թվի փետրվարի 9-ին։ Նա պատասխանում է Հովսեփյանին, հիշում Արծիվյանի գրածը եւ մերժում առաջարկը՝ պատճառաբանելով, թե իրենց կանոնը պահանջում է պատշաճավոր հասակի մեջ եղող աշակերտներ վերցնել, կթել, փորձել եւ հետո միայն միաբան ընդունել եւ «ոչ զբոլոր վանք մի կրօնաւորաց»։ Նշվում է, որ իրենց միաբանները պետք է կատարյալ գիտություն ունենան եւ ուսանելով հասնեն դրան, իսկ Լիբանանի կրոնավորները տարիքն առած մարդիկ են, եւ նրանց հասու չէ գիտությունը։ Զգացվում է Մխիթարյանների ժառանգական մեծամտությունը։ Մխիթարն իրեն համարում էր կատարյալ գիտությանը տիրապետած, իսկ ուրիշներին համարում էր ուսումից զուրկ։ Անտոնյանների առաջարկը երկու միաբանությունների ձուլումն էր եւ ոչ թե աշակերտությամբ սկսելը, իսկ Մխիթարն ինքն էլ հասուն անձանցով էր հիմնել միաբանությունը, որոնցից մի քանիսը ձեռանդրված վարդապետներ էին։ Մխիթարը գիտակցաբար խեղաթյուրում էր խնդրի էոթյունը, որպեսզի մի կերպ հիմնավորի իր մերժումը։ Ինչ վերաբերում է մյուս երկու նամակներին, ապա Մ. Օրմանյանը հակված է կարծելու, որ դրանք մնացել են անպատասխան։
Արծիվյանը Հռոմ հասավ 1742 թվի օգոստոսի 13-ին եւ մեծ պատվով ընդունվեց պապի կողմից, որը Բենեդիկտոս ԺԴ Լամբերտինին էր՝ ճանաչված իբրեւ գործունյա եւ գիտնական մարդ։ Պապն օգտվեց առիթից՝ մատուցելու Արծիվյանի գալը որպես պապության մեծ հաղթանակ, որ Հայոց կաթողիկոսն իր ոտքն է եկել։ Երկար-բարակ քննություններ չկատարվեցին, եւ արագորեն պատրաստվեցին ընդունելության, սակայն Աբրահամը հիվանդացավ, եւ պապն այդպիսի հարմար առիթը չկորցնելու համար կարգադրեց նրան լավ խնամել եւ անգամ եկավ Ս. Մարիամ Եգիպտացի եկեղեցուն կից հայերի հյուրանոցը։ Երբ Աբրահամը կազդուրվեց, անմիջապես խնդրագիր մատուցեց եւ պրոպագանդայի քարտուղար Ֆիլիպպո Մոնտին իր ամփոփումը պատրաստեց, որն ընդունեց պրոպագանդայի ժողովը եւ հաստատեց պապը։ Պրոպագանդայի նախագահը տեղեկագիր կազմեց, կարդինալական մասնավոր ժողովի օր որոշվեց նոյեմբերի 26-ը։ Ժողովում Ջիովաննի Կապպան, որ պապական ատյանի փաստաբաններից էր, մատուցեց պաշտոնական խնդրագիրը, եւ Աբրահամ Արծիվյանը համբուրեց պապի ոտքը՝ արաբերենով արտասանելով նրա եզրակացությունը, որը թարգմանեց Հովսեփ Ասսեմանի մարոնական վարդապետը։ Դրանից հետո Աբրահամը կրկին արաբերենով կարդաց հավատո դավանությունը, որը դարձյալ թարգմանեց Ասսեմանին։ Արաբերեն եւ ոչ թե հայերեն էր խոսում Արծիվյանը, քանի որ հայերենի վստահելի թարգման, ըստ երեւույթին, չկար։ Դեկտեմբերի 8-ին Ս. Աստվածածնի Լիբերյան եկեղեցում պետք է տեղի ունենար արարողությունը, սակայն հորդ անձրեւի պատճառով այն կատարվեց Կվիրինալյան պալատի մատուռում, եւ Բենեդիկտոսն անձամբ կատարեց պալլիումի զգեստավորությունը՝ այդ կապակցությամբ ընծաներ տալով։ Պապական կոնդակը տրվեց 1742 նոյեմբերի 26-ի թվականով։ Աբրահամն էլի որոշ ժամանակ մնաց Հռոմում՝ նպաստներ եւ շնորհներ ճարելու նպատակով եւ հայազգիների նկատմամբ քննություններ կատարելու հատուկ հանձնարարությամբ։
Շարունակելի
Բաբկեն ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ
ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ, պրոֆեսոր

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s